Amund Grimstad

TEATER

«We Will Rock You»
Nye Hjorten Teater
Av: Ben Elton og Queen
Regi: Mads Bones
Scenografi: Katja Ebbel
Kostymedesign: Christina Lovery
Koreografi: Josephine Gracia
Musikalsk leiar: Kyrre Havdal
Lysdesign: Ingrid Skanke Høsøien
Lyddesign: Erlend Solli Aune
Maskedesign: Maria Abelsen
Orkester: Kyrre Havdal, Hans Petter Vik Sæther, Tore Thorvaldsen Sandbakken, Morten Berger Stai og Kriss Stemland
Med: Knut Kippersund, Benedicte Søreng, Kirsti Lucena, Thomas Kvamme Urnes, Sara Enger Larsen, Olve Løseth, Julie Dahle Aagård, Henrik Bjelland, Hans Magnus Rye, Kajsa Jacobsen, Martha Standal, Ingvill Siegel, Sindre Sten Vik, Gard Hjertaas Bjørnson, Kristian Vindenes, Margrethe Reitan, Jørund Fjose, Isabella Deng Solvang, Trond Juvkam og Stine Elene Hole

Alle som er glad i musikken til Queen vil nok bere over med ei syltynn og ikkje spesielt god historie når framføring, musikk og alt det andre er så bra.

Å setje saman likt og ulikt som kan vere bra kvar for seg, til å framstå som noko heilskapleg, er ikkje alltid like enkelt. Men det er mogeleg. Robert Altman greidde det på mirakuløst vis med filmen «Short Cuts» i 1993 som er ei ganske einskapleg historie bygd på ni heilt forskjellige noveller av Raymond Carver. Innafor scenekunsten har vi eit omgrep som heiter jukebox-musikalar. Det er oppsetjingar der kjende låtar blir bunde saman med ei form for rammeforteljing. I staden for at musikken skal dreie seg om og illustrere handlinga, blir det motsett. Filmen og musikalen «Mamma Mia» som hyller ABBAs musikk, er av dei mest kjende jukebox-musikalane, og sjølv om forteljinga ikkje er den beste, kjem ho sånn nokolunde i hamn.

Langt mindre vellukka er historia Ben Elton saman med dei attverande bandmedlemmane i rockegruppa Queen laga for jukebox-musikalen «We Will Rock You» i 2002. Historia er særs søkt, og er først og fremst ei orsaking for å kunne presentere den rike musikkarven frå Queen. Musikalen fekk da også ei lunken mottaking, men er, i hovudsak på grunn av musikken, etter kvart blitt ein publikumsfavoritt og ein av dei ultimate rockemusikalane. Kor vellukka oppsetjingane blir, skuldast i tillegg til musikken, stort sett ensemblets framføring og kva ein dyktig regissør kan flette inn av populærkulturelle referansar, gags og humor. Når Nye Hjorten Teater i Trondheim nå set han opp, og seier i programmet at den endeleg er i Trondheim, er ikkje det heilt rett. I staden har dei vel meir tatt musikalen heimatt. For norgespremieren var faktisk i Trondheim, på Strinda gymnas i 2007, før både Folketeateret i Oslo i 2011 og seinast Kilden i Kristiansand i fjor.

Eg skal ikkje referere handlinga i detalj, til det er ho både for innfløkt og dessutan ikkje spesielt god. Men vi er i eit dystopisk framtidssamfunn, 300 år fram i tid. Som i George Orwells «1984», er det meste regulert, – og dermed forbode. Det spesielle i dette samfunnet som er kontrollert av Globalsoft Corporation, er at all kreativitet er lagt daud, alt og alle er konforme, og at det er maskinar og ikkje menneska som skal skape og generere. Samfunnet blir leia av Killer Queen og hennar ivrige løytnant, Khashoggi. I skjul for desse lever det ein subkultur med bohemar som vil finne attende til det som var. Og så er det sjølvsagt to unge heltar, Galileo Figaro og Scaramouche, som til slutt ordnar opp gjennom semireligiøse og ikkje alltid like logiske påfunn.

Ein lesar, som kanskje kjenner litt til Queens diskografi, ser straks at ein i namna over har pøst på med referansar til låtane deira, og særleg «Bohemian Rhapsody». Populærkulturelle og andre referansar er heilt naudsynte for denne oppsetjinga. For rammeverket er at det er litt opp til regissøren å legge inn dei tidsriktige og kanskje stadspesifikke referansane. Er det nokon som kan slikt her i landet, er det Nye Hjortens eigen teatersjef, Mads Bones, som har hatt regien på oppsetjinga. Han er, som oftast saman med Olve Løseth, eit oppkome av ville, artige og gode idear, men har hatt ein tendens til ikkje å vere kresen nok i det endelege utvalet. Slik er det ikkje denne gongen. Her er påfunna, sidespranga, vitsane og referansane mykje meir raffinerte, og det har i stor grad bidratt til å løfte framsyninga og gjere henne meir vellukka enn sujettet legg opp til.

Scenografen Katja Ebbel har nytta det meste av all teknikken som finst på scena, og dermed gitt rom for mange rom og settingar. Det meste er stilisert sci-fi-interiør, men hjå bohemane er det eit meir tradisjonelt kråkeslott. Veggar og element blir flytta saumlaust, og det er fin bruk av både heve- og dreiescena. Samstundes gir scenografien rom for store og spektakulære danseopptrinn. Men det som verkeleg møblerer scena er dei kreative, fantasifulle og omfangsrike kostyma til Christina Lovery. Frå dei konforme skuleuniformene i starten via dei langt meir utflippa, men i røynda også einsarta, kostyma til bohemane. Og alt dette er fint kontrastert av normaliteten hjå dei to heltane Galileo Figaro og Scaramouche. Og på bakscena må det vere hektisk når det talrike ensemblet stadig skal skifte, ikkje berre kostyme, men parykkar og meir til.

Orkesteret er ei oppleving i seg sjølv. Scena er diverre så lita at vi ikkje får sett dei før heilt til slutt. Men lydbildet var så rikt at eg fekk hakeslepp da eg såg at dei berre var fem, for på grunnlag av lyden meinte eg at dei måtte vere minst åtte til ti. Og det er sjølvsagt særs kompetente musikarar under god leiing av Kyrre Havdal.

Oppsetjinga har eit omfangsrikt ensemble beståande av både skodespelarar, songarar og dansarar der ein del greidde å aksle alle tre oppgåvene. Josephine Gracia har koreografert mange flotte danseopptrinn. Men når rundt femten aktørar skal danse, og det stundom ganske heftig og på ei lita scene, ser ein fort at det ikkje er alle som er like gode. Men kostyma, musikken og songane gjorde at dette likevel ikkje blei noko stort problem. Og både songprestasjonane og koringa var gjennomgåande bra. Musikken til Queen er ikkje den enklaste å synge, og med minnet om Freddy Mercurys vokal i bakhovudet på dei fleste i salen, skal det godt gjerast å kome heilt i hamn. Men eg blei positivt overraska og har lite å setje fingeren på.

Knut Kippersund er Galileo, vår helt. Og den rolla fyller han på eit overtydande og ganske nedtona vis. Men i stemmeprakt er han alt anna enn nedtona. Makkeren hans, Scaramouche, blir spela av Benedicte Søreng. Ho har i tidlegare produksjonar synt eit stort komisk talent, særleg når det gjeld å dra poenga ut i det absurde. Her gjer ho det same, og særleg som den kontrære ungjenta i opningsscena, er ho framifrå. Kirsti Lucena som Killer Queen syng særs godt, men rolla hennar gir henne ikkje så mykje å spele på. Det gjer i staden løytnanten hennar, Khashoggi. Thomas Kvamme Urnes er infam og bereknande, høgt og lågt, og i tillegg til at han er ein framifrå songar, er heile kroppen hans musikk slik han dansar og beveger seg. Olve Løseth har ikkje store rolla som Brit, men greier å gjere maksimalt ut av henne, og nok ein gong får han levere ordspel og små homsevitsar, denne gongen både meir raffinert og elegant enn på lenge. Ei rolle som heller ikkje er så stor, men desto meir viktig, er Julie Dahle Aagård som Yoko. Ho har både eit scenisk nærvær og ei songstemme som går utanpå det meste, og hennar lågmælte tolking gir framsyninga ein ekstra dimensjon.

Som eg opna med, er denne jukebox-musikalen mest som ei orsaking for å få spele Queenslåtar. Og kor vellukka det heile blir, avheng sjølvsagt av aktørar og orkester, men i like stor grad av kva regissør greier å fylle tomroma med. Mads Bones greier det. Sidesprang, gags ordspel og humor er mange, men valet av dei er langt meir kresent enn det vi har sett tidlegare. Saman med kapellmeister Kyrre Havdal leikar han seg også litt med publikum med å sende ut små teaserar. For det er ingen løyndom at store delar av salen eigentleg sit og ventar på å få høyre «Bohemian Rhapsody». Og var det den dei starta på? Men, nei. Slik held dei på heilt til finalen. For når du trur det er slutt, publikum reiser seg og aktørane tar applaus, så er det ikkje slutt likevel. Utan å drive røpealarm, så er desserten att til slutt. Og den var underhaldande, artig, overraskande og velsmakande.

Så sjølv om rammeforteljinga for denne musikalen ikkje akkurat er av stor litterær verdi eller spesielt logisk, så ber vi over med at ensemblet ikkje berre vil rocke oss. For i tillegg til å seie at «We Will Rock You», er det like rett å seie at «We Will Queen You. Og det er faktisk heilt greitt.

TEATER

«Læreren»
Riksteatret i samarbeid med Vega Scene
Dramatikar og komponist: Fredrik Høyer
Regi: Katinka Rydin Berge
Scenografi og lysdesign: Øyvind Wangensteen
kostymedesign: Julia Wilde
Lyddesign: Kolbjørn Lyslo
Grafisk design: Sandra Olsen
Med: Fredrik Høyer

Ein varm, inderleg og lærerik hyllest til læraren, til yrkesgruppa og til alle dei hardtarbeidande kvardagsheltane som dagleg hjelper den oppveksande slekta med både kunnskap og å gjere gagns menneske ut av dei.

Meir enn 100 000 lærarar er tilsette i norsk grunnskule eller vidaregåande skule. Men frå å vere bygdas høgast rangerte etter presten og distriktslegen, og ein person det stod stor respekt av, er læraryrket i dag langt lægre estimert. Rundt 40 000 lærarutdanna har vald å forlate lærargjerninga. Yrkesgruppa slit med overfylte klasserom, alskens reformar ikledd svulstige honnørord, New Public Management, måloppfyllingstal, kvalitetssikring, låg løn og ikkje minst sjølvopptekne foreldre som er overambisiøse på unganes vegner. Berre for å nemne noko av kvardagen deira. Men framleis søkjer mange seg til gjerninga, nesten meir som eit kall enn eit yrke. Og eg kjenner ikkje ein einaste vaksen som ikkje har minst eitt (som oftast fleire) gode lærarminne om ein person som såg deg, følgde deg opp og var avgjerande for den danningsreisa skulegangen din i røynda var.

Det er eit paradoks at på same tid som alle meiner at læraren er ein av dei viktigaste faktorane for å skape gode og kunnige menneske av ungane våre, så blir rammevilkåra, løna, og dermed vurderinga av dei, dårlegare og dårlegare. Dette er det omsider sett ord på i ei varm, underhaldande og tankevekkjande oppsetjing som for tida turnerer landet vårt i regi av Riksteateret og Vega Scene. Mannen bak produksjonen er Fredrik Høyer. Han er ein sjeldan blome i norsk scenekunst. Opphavleg er han slampoet, men etter kvart også forfattar og musikar, og ikkje minst skodespelar. Dei siste åra har han hatt eit særs fruktbart samarbeid med skodespelaren og regissøren Mattis Herman Nyquist som har resultert i strålande oppsetjingar som «Cassandra» på Rogaland Teater i 2023 (som var så populær at ho blir sett opp att i april og mai i år) og «Den fræmende» på Teater Innlandet i 2024. Den siste var ein monolog der framandkaren Høyer kom inn på eit lite grendehus der alle kjende kvarandre, og gav seg til å snakke til dei. I dobbel tyding. Og det er akkurat det han også gjer i «Læreren». Han snakkar rett til kvar og ein av oss, og på sitt stillfarne vis gjer det han seier noko med oss.

Fredrik Høyer er ikkje lærar, men han er son av to lærarar og svigerforeldra er også lærarar. I tillegg har han, som i andre produksjonar, gjort uendeleg mykje og grundig research. Resultatet er ein monolog beståande av to doble skuletimar og med friminutt med kaffi og vaflar. I første akt (første dobbeltime) er han den unge lærarvikaren Kristian. Han er i starten av tjueåra, har nokre kunstfag, men inga lærarutdanning, og han skal berre skaffe seg litt gryn for å finansiere ei backpackreise for å finne seg sjølv. Så får han (mot alle odds, eller i alle fall til mange kritiske blikk) arbeid som lærarvikar for ein femteklasse.

I salen blir vi utstyrte med øyretelefonar, og åleine på scena fortel Kristian om sitt møte med skule, med elevane, forventingar og alle mogelege merkelege rammevilkår. Like mykje som at han er lærar, lærer han også sjølv gjennom dette halvårets møte med tiåringane som indirekte gir han innsikt og sjølvforståing, men også fortvilinga over stadig å kome til kort. Ved at vi har høyretelefonar og at han beveger seg rundt i rommet og nyttar ulike mikrofonar, oppnår han både at det kjennest som han i større grad snakkar til meg, berre til meg, samstundes som ulik modulering gir variasjon og rom for andre stemmer.

At Fredrik Høyer er slampoet kjem godt med i denne doble skuletimen. Han pratar i eitt, det er tekstrikt så det held, og det kunne fort ha blitt berre ein uendeleg straum av ord. Men det er klokt, innhaldsrikt, til ettertanke, litt sårt og med mykje humor, og så intenst formidla at det er uråd å dette av. Slik brettar han ut lærarkvardagen slik Kristian opplever den, og stiller samstundes ei rekkje spørsmål. Og sjølv om Høyer fortel om læraryrket for berre eit drygt tiår sia, så kan eg likevel minnest mykje av det same frå då eg for meir enn femti år sia var tilkallingsvikar i Osloskulen, – særleg forholdet til elevane, kor tett innpå dei eg kom, og kor knytt eg blei til dei.

Så er det friminutt med kaffi og vaffel, som det vel stundom kan vere på eit lærarrom, før vi går inn til ein ny dobbel skuletime, denne gong utan øyretelefonar, men med blokk og penn. Sjølv om planen var berre eit halvår, kjenner nok Kristian på at han sviktar elevane når han etter eit semester avsluttar lærargjerninga og dreg på ei ny danningsreise, denne gongen til Japan og India. Dette fortel han livaktig og inngåande om medan han sit avslappa på ein stol. Og sjølv om han både får ny innsikt, ser seg sjølv utanfrå, og lærer masse, blir korkje turen eller lærdomen som han hadde tenkt. Det går ikkje så lenge før han er heime att. Der rundar han det av med direktekontakt med salen, ulike skriveøvingar og ein liten epilog.

Det er Katinka Rydin Berge som har hatt regien på oppsetjinga. Kor mykje som er Fredrik Høyer og kva som er hennar regi, er vanskeleg å seie, men resultatet er i alle fall blitt særs vellukka og ein rørande hyllest til ein av landets viktigaste yrkesgrupper. Berge og Høyer har laga ei framsyning som, trass i at ho er lang, likevel er intens, dramaturgisk godt oppbygd og utan daudpunkt eller kvileskjer. Det er annleis enn mykje anna du ser på scena, men det er nyskapande og verkeleg godt teater, humoristisk, litt sårt, politisk utan peikefinger og til ettertanke for alle.

Lakmustesten for dei fleste produksjonar er sjølvsagt ikkje kva eg som teatermeldar måtte meine, men korleis framsyninga blir mottatt av publikum. Eg såg «Læreren» på hovudscena til Turnéteatret i Trøndelag (i Verdal). Det var full sal, men trass i at eg er der ofte og er godt kjend, slo det meg i foajeen før framsyninga at det var berre ein eg kjende frå før. Det er ikkje vanleg. Eg nemnde det for han eg kjende, ein verdaling, og han sa at det var slik for han også. Men, sa han, – eg trur det er mange lærarar her. Og det stemte. Salen var full av dei. Fredrik Høyer kom til sine eigne, og dei kjentest ved han, for det er lenge sia eg har opplevd ein sal så på alerten, lydhøyr og deltakande.

TEATER

«Bloddråpetall»
Trøndelag Teater, Gamle scene
Av: Ingrid Storholmen
Dramatisert av: Ingrid Storholmen og Maren E. Bjørseth
Regi: Maren E. Bjørseth
Scenografi og lysdesign: Øyvind Wangensteen
Kostymedesign: Anette Werenskiold
Koreografi: Magnus Myhr
Lyddesign: Alf Lund Godbolt
Med: Trond-Ove Skrødal, Marianne Meløy, Maria Ómarsdóttir Austgulen, Øyvind Brandtzæg, Paal Herman Ims, Synnøve Fossum Eriksen, Janne Kokkin, Christian Eidem, Snorre Ryen Tøndel og Marte M. Steinholt.

Framsyninga «Bloddråpetall» viser at det går an å lage stor scenekunst av noko så prosaisk som statistikkar om folkehelsa.

HUNT, eller Helseundersøkinga i Trøndelag (tidlegare Nord-Trøndelag), er ei av verdas største kartleggingar av folkehelsa til ei heil befolkning i eit avgrensa geografisk område. Gjennom meir enn førti år har ein kvart million trønderar deltatt i fire store undersøkingar, og om eit par år er det duka for den femte. HUNT har vore viktig for å finne fellestrekk, tidlege varsel og dermed også høve til å førebyggje mange sjukdomar. Resultatet er ein database som har vore grunnlag for meir enn 150 doktoravhandlingar og i underkant av 2000 vitskaplege artiklar. Men vitskap er eitt. Noko anna er om det også kan skrivast skjønnlitterært eller lagast teater av eit slikt forskingsmateriale?

Svaret er eit eintydig ja. For bak dei turre tala, grafane og statistikkane står det einskildmenneske. Det er levde liv, god og dårleg helse, traume, sjukdom og død, men også overleving og meistring. Om dette skreiv forfattaren Ingrid Storholmen for to år sia romanen «Bloddråpetall». Med grunnlag i forskingsmaterialet frå HUNT gjekk ho bak tala og skreiv om nokre av menneska og lagnadane som er registrerte. Boka følgjer den fjerde undersøkinga frå 2017 til 2020, og er bygd opp som ei lenke av stemmer frå eit drygt tjuetal personar i ei fiktiv bygd, ikkje ulik Verdal. På kvar side er det små forklårande fotnotar og faktaopplysingar frå HUNT. Romanen fekk strålande mottaking, og saman med regissøren Maren E. Bjørseth har Storholmen nå tilarbeidd den for scena.

Framsyninga følgjer romanen tett. Bakteppet er sjølvsagt HUNT, men også minna og trauma frå det store leirraset i Verdal i 1893 som raserte 105 gardsbruk og tok 116 menneskeliv. Folk i området er redde for at det skal gå nye ras, og gamle traume kan gå i arv. Raset blir også nytta metaforisk som at å leve med kreft er som å bu på kvikkleire.

Scenografien til Øyvind Wangensteen er enkel, men symboltung og illustrerande. Ti søyler kan illudere søylediagram og statistikk, men også mykje meir. Vi tar til med framsyningas omdreiingspunkt, landpostbodet Einar (Trond-Ove Skrødal) som gjennom ein prolog introduserer oss for folka og livet i bygda. Einar er enkemann, uvanleg kunnskapsrik, og gjennom arbeidet sitt veit han meir om folket enn dei fleste. Slik er han ei lita helseundersøking i seg sjølv. Han tar seg god tid til å prate med folk, for som dei seier: «menneske er ikkje noko ein kan vere åleine».

Etter kvart møter vi eit drygt tjuetal personar, eit lite samfunn på godt og vondt. Alle har dei sitt, og slik er dei også små element i den store undersøkinga. Grisebonden Knut (Øyvind Brandtzæg) er storrøykar, og har kols. Ekskona hans, den empatiske, men vel ryktespreiande Marit (Marianne Meløy) er meir einsam enn sjuk. Vigdis (Maria Ómarsdóttir Austgulen) får brystkreft og kunstnaren Kristin (Synnøve Fossum Eriksen) får leddgikt. Det er lagnadar og diagnosar. Og mot slutten er det både demens og alderdomssvekking. Paulsen (Paal Herman Ims), bygdas lege, kommenterer, gir råd og håp, og representerer slik både fagkunnskapen og fotnotane frå boka.

Framsyninga presenterer både sjukdomar som har genetisk årsak og dei som skuldast livsstil samt alle dei som førebels er uforklårlege og som kan treffe vilkårleg. Gjennom dette ser vi også tydeleg klasseperspektivet i folkehelsa. Andre tema er spørsmålet om redsle og traume kan gå i arv, og skilnaden på sjukdom og alderdom. Dette kunne sjølvsagt ha blitt ei traurig reise i elende og død. Men Storholmen og Bjørseth har lagt inn haugevis av små gullkorn og humor. Og sams for alle vi møter, er at dei er heile menneske som blir særs truverdig og varmt framstilt av dei ti i ensemblet. Trass i mange lyte, er dei alle personar til verkeleg å bli glad i.

Storholmen vil ha tala til å danse, og i framsyninga lukkast det godt gjennom den nøkterne men likevel tydelege koreografien til Magnus Myhr. Saman med lyssettinga til Øyvind Wangensteen og musikken og lydbildet til Alf Lund Godbolt, blir framsyninga utruleg nok også ei estetisk oppleving.

Maren Bjørseths regi er ei rekkje tablå delt i to akter. I første akt møter vi folka i kvardagslivet deira, medan vi i siste akt er på alders- og sjukeheimen Kveldsro. Her er slagpasientar, demente og alderdomssvekka, og det går mot slutten for dei alle. I romanen er dette skildra litt meir lyrisk enn framsyninga får til. Sjølv om det også her er lagt inn masse humor og komiske situasjonar, blir det noko monotont og vel mykje død. Men slik er også livet. Det tar slutt. Men det gjer ikkje denne framsyninga for ho sit i deg lenge etterpå.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 2. mars 2026.)

TEATER

«Husjomfru»
Teatret Vårt, Storyville
Av: Edvard Hoem
Dramatisert av: Kjersti Sandal
Regi: Kristian Lykkeslet Strømskag
Scenografi: Kristian Lykkeslet Strømskag og Jonas P A Fuglseth
Lysdesign: Jonas P A Fuglseth
Lyddesign: Sindre Klykken
Med: Anne Wiig

Julie Hoem, den kanskje mest anonyme i Edvard Hoems slektskrønike, blir i Anne Wiigs finstemte tolking løfta til eit vakkert portrett av eit kvinneliv.

Med romanen «Felemakaren» i 2020 trudde Edvard Hoem han sette punktum for slektskrøniken som starta med «Slåttekar i himmelen» og som følgde slekta hans gjennom utvandring til USA. Deretter fekk Hoems oldemor, jordmora Marta Kristine Nesje og til slutt felemakaren Lars Hoem også sine bøker. Men så kom felemakaranes yngste dotter, Julie Elisabeth Hoem, til han i ein draum og spurde: «Kva med meg, da?» Draumen var så livaktig at Hoem måtte skrive nok ei bok, – denne gongen om ho som i mange år tente som husjomfru i fine bergenske familiar.

Både «Slåttekar i himmelen» og «Jordmor på jorda» er dramatiserte og båe produksjonane tok godt vare på Hoems episke forteljingar. Nå har Teatret Vårt også dramatisert «Husjomfru» frå 2023, men denne gongen som eit tett og intenst forteljarteater der Anne Wiig på overtydande vis både er husjomfrua, forteljaren og alle som Julie Hoem (1836-1911) møtte gjennom eit langt liv.

På midten av 1800-talet var det ikkje mange jobbar å velje mellom for kvinner. Den einaste profesjonsutdanninga var å bli jordmor, noko Edvard Hoem har skrive utførleg om i romanen om tippoldemora. Det vanlegaste var å få seg huspost hjå betre stilte familiar. Og slik blei det for Julie Hoem. Vi møter henne første gong som ein særs fremmeleg trettenåring som gjer halsbrekkande klatring i seglskuterigg på hamna i Christiansund for å vekkje merksemda til klippfiskkongen Nicolay Knudtzon. Det lukkast, og når ho attpåtil svarar han på engelsk etter å ha lese seg opp i King James Bible som faren hadde skaffa seg i engelsk fangenskap under Napoleonskrigane, var jobben hjå Knudtzon i hus.

Så følgjer vi Julie til ulike velståande familiar i Christiansund og Bergen der ho stig i gradane til «husjomfru», den som er å rekne som hushaldets styrar og som fekk sitje ved herskapets bord. Men livet er ikkje rettlina, og også den gongen var det både maktmenneske og klåfingra menn. Julie var ei stolt, og sjølvmedviten kvinne, ikkje utan draumar, så ho skifta post når det syntest rett. Lagnaden førte henne fleire stadar, også nokre år til USA. Men ein kombinasjon av alderen hennar og nye tider gjorde at huspostane etter ein del år ikkje lenger stod i kø. Julie opplevde aldri den lukka ho drøymde om, men mot slutten var ho likevel særs heldig, og fekk sine siste år på aldersheimen «Alders Hvile» der ho sovna inn i 1911.

Der Edvard Hoem i romanen har kunna måle ut med brei pensel, har Kjersti Sandal i si dramatisering vore nøydd til å kutte og fortette. I romanen får vi ikkje berre eit innblikk i Julies liv og tankar, men vel så mykje ei rik og omfattande miljøskildring av livet i Bergen for 150 år sia. Sandal har nærast gjort det motsette. Ho går under huda på Julie der hovudsaka blir å fortelje om eit kvinneliv medan miljøet rundt henne berre blir eit bakteppe. I tillegg har Sandal også greidd å ta vare på Edvard Hoems særeigne forteljarstemme og litt høgstemte språk. Framsyninga er dryge halvannan time utan pause, og sjølv om Anne Wiig stort sett held oss trollbunde, saknar eg litt i dramaturgien. Det blir mykje på det jamne, og nokre av dei dramatiske hendingane som er strokne, som den store bybrannen i Bergen, kunne kanskje ha fungert som eit kjærkome dramaturgisk brot.

Kristian Lykkeslet Strømskags regi er tru mot både dramatiseringa og det episke hjå Hoem. Framsyninga er blitt ein fin kombinasjon av forteljarteater, Julies eiga beretning og skildringa av eit utal folk ho møter. Og her er ingen forstyrrande effektar. Scenografien er enkel, – berre ei seng og projisert hav under ei himmelkvelving.

Når denne smålåtne framsyninga er blitt så varm og vellukka, skuldast det i stor grad at Anne Wiig har ein heilt uvanleg nyanserikdom i registeret sitt. Eg har sett det i fleire tidlegare produksjonar, men her overgår ho det meste. Ho er forteljarstemma på normert bergens-nynorsk, ho er den nordmørske ungjenta som etter kvart blir bergensar, og ho er sunnfjording, stril, austlending, nordlending og meir til. Utan store fakter, innlevande, lågmælt og med variert dialektbruk og ein formidabel nyanserikdom i mimikk og små gestar gir ho liv og truverd til både Julie Hoem og ei mengd andre personar.

(Meldinga stod i Klassekampen laurdag den 28. februar 2026.)

TEATER

«Doppler»
Hålogaland Teater, Scene Øst
Av: Erlend Loe
Dramatisert av: Tomi Janežič
Regi: Petter Næss
Scenografi og kostyme: Dagny Drage Kleiva
Lysdesign: Erlend Østrem Nielsen
Med: Jørn-Bjørn Fuller-Gee, Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud. (Samt Alexander Kalinichenko/Sigurd Lindseth og Johanna Sollied-Sørensen/Nora C. Krogseng Magnussen frå Lille HT).

Det djupt eksistensielle og sivilisasjonskritiske må vike for surrealistisk underhaldning i Hålogaland Teaters tolking av «Doppler».

I 1854 skreiv den amerikanske filosofen Henry David Thoreau den sivilisasjonskritiske romanen «Walden» etter å ha budd eit par år ute i villmarka i Massachusetts. Boka er blitt ein klassikar og ei kultbok for mange. Nøyaktig 150 år etter ga Erlend Loe ut romanen «Doppler» om den tilsynelatande vellukka Andreas Doppler. Etter eit sykkeluhell gir han faen i kone, ungar, karriere og byliv og flyttar ut i skogen der han bur i eit telt og etter kvart blir besteven med elgkalven Bongo. Boka er på mange vis ein norsk versjon av «Walden», men med Erlend Loes ironiske vri og masse absurd humor.

I 2016 fekk Trøndelag Teater den slovenske regissøren Tomi Janežič til å dramatisere og setje opp «Doppler». Det var ein produksjon det framleis går gjetord om, og ganske annleis enn det vi er vande med på norske scener. Nå har Hålogaland Teater nytta same dramatisering, men med ei langt enklare tilnærming. I regi av Petter Næss er det blitt ein underhaldande komedie med mykje surrealistisk humor, men ikkje så mykje meir. Den djupare sivilisasjonskritikken, og det verkeleg eksistensielle som også er del av både romanen og dramatiseringa til Tomi Janežič, er det diverre blitt lite att av. Det er sjølvsagt eit val Næss står fritt til å gjere, men personleg meiner eg at framsyninga med det mista mange viktige element.

På Scene øst, som er intimscena til Hålogaland Teater, har Dagny Drage Kleiva skapt eit flott og truverdig skoglandskap der Doppler (Jørn-Bjørn Fuller-Gee) har busett seg i teltet sitt. Framsyninga har mange lag, både surrealistiske og metaprega, og trass i at nokre av tablåa kan bli litt langdryge, er ho ei fin blanding av forteljarteater og absurd realisme. Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud er forteljarar og samspelarar som kommenterer både Doppler og handlinga. I tillegg spelar dei ni ulike personar som dukkar opp i skogen. Fire barn frå Lille HT (Teaterets barne- og ungdomsavdeling) alternerer i dei to rollene som elgkalven Bongo og sonen Gregus.

Det tek til med at skrubbsvoltne Doppler greier å lokke ei elgku i ei felle, og drep henne med kniv. Kjøtet døyver svolten hans, men elgen hadde kalv. Den vil ikkje forlate Doppler som etter kvart blir ven med kalven, kallar han Bongo, nyttar han som sovepute og fordriv tida med å spele dyrelotto og andre spel med han. Doppler likar ikkje folk, hatar alt det flinke og vil aller helst berre vere åleine. Men det er ikkje så lett for han må stadig ned til sivilisasjonen for å skaffe seg mjølk, og stele mat. Og ved plassen hans i skogen blir det etter kvart folksamt. Dit kjem kona, både bebreidande og for å få seg litt sex, barna hans der sonen Gregus etter kvart får lyst til å bli, ein sjarmerande innbrotstjuv, ein plagsam høgremann, den eksentriske Düsseldorf og nokre til.

Jørn-Bjørn Fuller-Gee, utstyrt med eit litt overdrive Erlend Loe-skjegg, er truverdig og god som Doppler, og greier på overtydande vis å få det heilt absurde til å verke naturleg og realistisk. Han vekslar også godt mellom det komiske og det meir eksistensielle, men regien gir han aldri høve til å bore djupt nok i det sivilisasjonskritiske. Dopplers store paradoks er at i staden for å få vere åleine, blir det så folksamt i skogen at han ufriviljug skapar eit nytt samfunn.

Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud er best når dei på utsøkt metavis kommenterer handlinga og spelar opp mot Doppler som forteljarar. Men med detaljrikdom, små kostymeskift og ulike dia- og sosiolektar greier dei også fint å formidle alle dei ulike «gjestane» i skogen. Og lykkeleg er Hålogaland Teater som har Lille HT der dei kan hente fram dyktige og talentfulle barn i rollene som kalven Bongo og sonen Gregus.

(Meldinga stod i Klassekampen laurdag den 21. februar 2026.)

TEATER

«Gavdnjejuvvon – Drevet»
Beaivváš Sámi Našunálateáhter, Hålogaland Teater
Av: Anne Berit Anti
Regi: Kristin Bjørn
Scenografi og kostyme: Bård Lie Thorbjørnsen
Koreograf: Eva Svaneblom
Lysdesign: Øystein Heitmann
Komponist: Roger Ludvigsen
Med: Anja Bongo Bjørnstad, Ida Klem, Marte Fjellheim Sarre, Ingá Márjá Sarre, Nils Henrik Buljo, Paul Ol Jona Utsi og Iŋgor Ántte Áilu Gaup

Ei enkel, men særs humoristisk og sjarmerande framsyning om den evige konflikten mellom fornuft og kjensler.

Elle (Anja Bongo Bjørnstad) bur i Kautokeino saman med foreldra sine (Nils Henrik Buljo og Marte Fjellheim Sarre) som er reindriftssamar. Alt er lagt til rette for at Elle skal overta reindrifta, og når ho har vakse opp med naboguten Máhtte (Paul Ol Jona Utsi) som er arving til ein minst like stor flokk og samstundes har eit meir enn godt auge til Elle, skulle framtida vere sikra. Både for dei to unge, og kanskje i like stor grad for dei to foreldrepara? Men så vil Elle ta litt ekstra utdanning for å ha fleire bein å stå på. Og på studiet i Kautokeino møter ho Oslojenta Lise (Ida Klem). Det utviklar seg raskt til meir enn berre vennskap, og slik blir Elle rive mellom forventingar, lojalitet og tradisjon på eine sida og kjærleiken på den andre.

I Beaivváš Sámi Našunálateáhter (Det samiske nasjonalteateret) sin produksjon «Gavdnjejuvvon – Drevet» møter vi såleis eit klassisk kjærleiksdrama om fornuft eller kjensler, men sett til eit samisk miljø, eit lite og tradisjonsbunde samfunn der kostnadane ved å vere annleis framleis er atskilleg større enn i storbyen. Og i tillegg til å dreie seg om skeiv eller streit kjærleik, er det også ein kjend og like stor parallell til det norske jordbrukssamfunnet og forventingane til arvingen med odel.

Dette er dramatikardebuten til Anne Berit Anti. Ho er klesdesignar frå Karasjok, men har også fartstid frå journalistikken. Som kostymedesignar har ho og vore innom teateret. Ideen til «Gavdnjejuvvon – Drevet» fekk ho etter skytinga ved London Pub under Pridedagane i Oslo. Då Beaivváš inviterte til skriveprosjektet «Sápmi forteller», sende ho difor inn ei skisse, og etter god hjelp frå mellom anna Dramatikkens Hus, er resten historie. Etter urpremiere i Kautokeino var det turnépremiere på Hålogaland Teater i Tromsø før framsyninga skal til Oslo og deretter Nord-Norge.

Kristin Bjørn har regien, og ho har gjort ein del uvanlege, men særs vellukka val. For det første innbyr all den varme humoren i teksten til ei leiken tilnærming med mykje komikk, men ho let også det meste bli spela i store bokstavar. Sjølv kallar ho det Bollywood, men eg får assosiasjonar til teikneseriar. Alt er litt overdrive, stilistisk i forma, men aldri overspela. Til dette får ho særs god hjelp av rekvisittane og scenografien til Bård Lie Thorbjørnsen. Scena er møblert med fire element av stålrammer og kryssfiner som blir transformert til kva det skal vere. Og bakveggen er to bua halvtransparente draperi. Saman med den utsøkte lysdesignen til Øystein Heitmann skapar Thorbjørnsen enkelt og effektivt ulike rom og settingar, og også fine skuggebilde bak draperia. Og for å understreke det overdrivne nyttar aktørane komisk store vinglas og kaffikoppar. Eva Svaneblom har koreografert illustrerande og kjenslevare små danseopptrinn til Roger Ludvigsens nydelege tonefølgje. Musikken hans følgjer framsyninga som ein akustisk scenografi.

Anja Bongo Bjørnstad og Ida Klem spelar dei to ungjentene, medan dei fire andre aktørane går ut og inn av ulike roller med små kostymeskift som gjer det lett å skilje dei frå kvarandre. Bjørnstad får fint fram dei kvalane Elle må gjennom, – lojalitet til foreldre og tradisjon eller til hjartet. Ida Klem har på få månader lært seg litt samisk, og på overtydande vis får ho fram ei velmeinande Oslojente som med annleisheit på mange nivå freistar å vinne innpass. Nokre av tablåa mellom henne og Elle, også dei koreograferte, er både vare, vakre og varme. Prosessen Elle, og nesten i endå større grad foreldra hennar går gjennom, blir skildra både humoristisk og truverdig. Mot slutten av første akt blir det nokre brot og raske stemningsskifte som verkar noko umotiverte, men i det meste følgjer vi ei gradvis og fint formidla utvikling der eg ikkje skal røpe korleis det går.

Historia i «Gavdnjejuvvon – Drevet» er enkel og nesten banal, men gjennom det spesielle regigrepet til Kristin Bjørn og vakkert og einskapleg samspel både på scena og gjennom det musikalske, koreograferte og scenografiske, blei eg likevel tvers igjennom sjarmert av denne framsyninga.

(Meldinga stod i Klasssekampen torsdag den 19. februar 2026.)

TEATER

«Vanja»
Teatret Vårt, Molde
Av: Simon Stephens
Basert på Anton Tsjekhovs «Onkel Vanja»
Omsett av: Mari V. Kjelstadli
Regi: Hanne Tømta
Scenografi: Arne Nøst
Musikalsk ansvarleg: Sindre Klykken
Lysdesign: Jonas P A Fuglseth
Med: Lars Melsæter Rydjord

I «Vanja» er åtte roller gjort om til ein monolog der det tidvis er svært vanskeleg å forstå kven som er kven.

Etter å ha hatt regi på fem oppsetjingar av den russiske dramatikaren Anton Tsjekhov i løpet av elleve år, står Hanne Tømta fram som ein av dei fremste Tsjekhov-tolkarane i Norge. I fjor presenterte ho «Onkel Vanja» på Torshovteatret, og nå har ho sett opp det same dramaet på Teatret Vårt i Molde, men i ein heilt annan versjon. Den britiske dramatikaren Simon Stephens skreiv for tre år sia «Onkel Vanja» om til ein monolog. Framsyninga hadde premiere i 2023 og blei filma live. Både oppsetjinga og filmen hausta gode kritikkar. Men monologen i Molde, godt omsett av Mari V. Kjelstadli, greier ikkje å forsvare omarbeidinga av Tsjekhovs originalmanus.

Anton Tsjekhov (1860-1904) var ein produktiv dramatikar, og særleg fire av hans drama blir rekna som noko av verdsdramatikkens fremste. Dei er alle sette til det førrevolusjonære Russland i ei slags fin-de-siècle-stemning. Lågadelen lever keisame og innhaldslause liv og draumane deira er det ikkje blitt noko av. Det er lite faktisk handling i Tsjekhovs drama. I staden skildrar han situasjonar og stemningar. I «Onkel Vanja» er vi på eit gods der Vanja og niesa Sonja har slitt og arbeidd i alle år for mellom anna å finansiere Vanjas svoger, og Sonjas far, professoren Aleksander. Han er enkemann, har gifta seg på nytt med den langt yngre Helena og dei to kjem reisande til godset. Her er også Vanjas mor, Elisabeth, legen Michael, husvennen Liam og den gamle barnepassaren Marina. Aleksander varslar at han vil selje godset utan tanke på kva som då skal skje med Vanja og Sonja. Og i den grad det er noka ytre handling utanom dette, er det også ulykkeleg kjærleik på kryss og tvers.

I omarbeidinga til monologen «Vanja» har Stephens flytta handlinga til dagens Irland, og Aleksander er ikkje professor, men ein fallert filmregissør. Det er han også i Hanne Tømtas regi, men det er lite i framsyninga som tyder på at dette skjer i dag. Om ein ikkje har lese bakgrunnsstoffet, vil ein fort tru at dramaet finn stad i tsarens Russland. Og på slutten av 1800-talet blir det litt ulogisk å vere filmregissør.

I Arne Nøsts scenografi, som er eit stort tre montert på ein sirkel som kan dreiast, og der det er nokre få andre element som ein sjeselong og ein stol, møter vi musikaren Sindre Klykken og skodespelaren Lars Melsæter Rydjord. Klykken spelar piano, bass og gitar, følgjer monologen tett og gir han nerve. Samstundes fyller han brota mellom dei fire aktene framsyninga er bygd opp av.

Lars Melsæter Rydjord kjem slentrande inn på scena, opnar ei bok og les ein intro og nokre scenetilvisingar før han går over til å spele alle dei åtte rollene i dramaet. Han følgjer Tsjekhovs opphavelege forteljing tett, og freistar å gi dei ulike rollene nokre særmerke som dialekt, intonasjon og eit kroppslyte. Men sjølv om han leverer ein tidvis sterk tolking der mykje av både Tsjekhovs humor og det meiningslause i livet blir fint formidla, har regien gitt han alt for lite å spele på. Vanja sjølv og legen Michael er ganske tydelege, men mange av dei andre er svært vanskelege å få tak på. Eg kjenner «Onkel Vanja» og handlinga godt, men likevel sleit eg med å forstå kven som var kven. Det finst mange omarbeidingar av gamle drama, og med annleis vinkling kan dei ofte gi nye tolkingar og djupare innsikt. For denne produksjonens del er originalen langt å føretrekkje.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 17. februar 2026.)

TEATER

«Kvinnene til Peer»
Vinterlysfestivalen, Nordland Teater
Av og med: Marit Synnøve Berg

Eit feministisk, skarpt, men også humoristisk skråblikk på dei åtte kvinnene i Peer Gynts liv, med stadige referansar også til vår tid.

På årets Vinterlysfestival i Mo i Rana skulle frilansskodespelaren Marit Synnøve Berg gjeste med monologen «Verden sa ja», ei barne- og vaksenframsyning som tek for seg verdas utvikling, produsert av Unge Viken Teater og Barske Glæder. Tre månader før festivalen fekk ho ein telefon frå Sissel Brean, kuratoren for Vinterlys, som fortalde at ho hadde fått ei avlysing, og om ikkje Berg hadde noko meir ho kunne vise når ho først tok turen. Det hadde ho ikkje, og då ho fekk telefonen, var ho akkurat kasta inn som erstatning i Hanne Tømtas «Peer Gynt» på Rogaland Teater der ho skulle spele dei fleste av kvinnerollene i dramaet. Det kokte alt i hovudet, men Berg tok ein Pippi og resonnerte vel som så at dette har eg ikkje gjort før, så det greier eg nok. Og ettersom ho stod midt oppi alle kvinnene til Peer, fann ho ut at ho kanskje skulle lage ein monolog om noko ho kjende til og var fortruleg med. Det var eit godt val, for tre månader etter stod ho på scena i Mo og i halvannan time trollbatt ho publikum med eit feministisk, humoristisk, litt personleg og ikkje minst skarpt skråblikk på Peers mange kvinner.

Heilt åleine på scena, og utan anna å hjelpe seg med enn eit bord med litt vatn, fortel ho først om bakgrunnen for det heile, og spesielt om det feministiske perspektivet. Som i salen denne ettermiddagen, er rundt ¾ av norsk teaterpublikum kvinner. Men blant regissørane er menn framleis i overtal (sjølv om det går i rett retning). Slik blir kvinnerollene ofte staffasje for dei mannlege heltane. Som frilans skodespelar gjennom 36 år, er dette ein røyndom Berg både har måtta forhalde seg til, men også irritert seg over. Så her hadde ho mykje av både erfaring og kanskje litt oppspart irritasjon å hauste av.

Etter ein personleg, men ikkje privat, introduksjon går ho i telegramstil gjennom handlinga i Peer Gynt før ho tek for seg alle dei åtte kvinnene i Peers liv. Gjennomgangsfiguren er sjølvsagt Solveig, som også representerer introduksjonen når ho nynnande på «Solveigs song» kjem inn på scena. Solveig er ei kvinne det er vanskeleg å forstå seg på, ung, dydig og nærast sjølvutslettande i sin trufaste kjærleik til og venting på Peer. Og Berg fortel om si eiga haldning til henne, frå eit ungjenteidol til hovudristing og irritasjon.

Så er det Ingrid som truskuldig blir lurt trill rundt, og som sit att med skamma etter at Peer har «feia over henne» slik han like etter gjer med dei tre seterjentene. Men så møter han den grønkledde, og for ein gongs skuld er det ei som står for noko og konfronterer Peer med konsekvensane av vala hans. Men Peer gjer som Bøygen, går utanom og stikk av frå både Solveig og ei døyande Mor Åse.

Mor Åse er, av naturlege grunner (han er trass alt ikkje Oedipus), den einaste Peer ikkje «feiar over», men ho er ikkje uproblematisk av den grunn. Berg er difor innom både Ibsen sjølv som hintar om at Mor Åse har svikta, og også eit par mannlege litteraturvitarar som meiner å vite at det snart er på tide med ei tolking der Mor Åse tek på seg skulda for at Peer er blitt som han blei. Her er Berg på sitt mest kostelege når ho raljerer over dette mannlege blikket på mors- og oppdragarrolla.

Utan at eg skal røpe så alt for mykje, kan det tyde på at Anitra kanskje er den av kvinnene Berg, og kanskje også Peer, har mest respekt for ettersom han her møter ei som er betre enn han til å jukse og bedra. Meir skal eg ikkje seie om Bergs vurdering av dei åtte kvinnene i Peers liv. Viktigare er det å fortelje at dette ikkje er ei teatervitskapleg gjennomgang av desse kvinnene, men ei særs humoristisk og personleg vurdering av dei, alltid med eit feministisk skråblikk det er godt å bli minna på. Og i tillegg dreg Berg heile tida parallellar til dagen i dag, skodespelaryrket, kjønnsroller og kva menn, men ikkje kvinner, kjem unna med. Det er observant, det er artig og ikkje minst lærerikt.
Sjølv om Marit Synnøve Berg har hatt litt hjelp av dramaturgen Carl Jørn Johansen undervegs, og også nokre gode regiråd frå Toril Solvang-Kayiambakis, er dette eine og åleine Bergs eige verk. Framsyninga er ein monolog der ho er heilt åleine. Her er ingen scenografi, ingen lyd- eller lyseffektar, berre den nakne forteljinga. Men når den er så godt bygd opp både innhaldsmessig og dramaturgisk, og Berg samstundes er så fortruleg med stoffet og ikkje minst ein god formidlar, er vi attende til scenekunstens mor, det gode forteljarteateret eller historiene rundt leirbålet.

«Kvinnene til Peer» blei skrive og framført som eit bestillingsverk til Vinterlysfestivalen, men det er å håpe at Marit Synnøve Berg tek med seg framsyninga til eit langt større publikum enn vi få som var så heldige å få oppleve det på ei lita intimscene i Mo i Rana.

KOMMENTAR

Det skulle vere mot naturlovene å arrangere kulturfestival midtvinters i ein liten by på Helgeland, og samtidig med vinter-OL. Men Vinterlysfestivalen held fram med stort program og fulle hus.

I 25 år har det vesle Nordland Teater sett av ei veke i februar til Vinterlysfestivalen, det som etter kvart er blitt ein av landets største kulturfestivalar. Der har dei funne plass til rundt 230 arrangement frå ei rekkje teaterframsyningar, filmar, konsertar, workshops, samtalar og til ei kunstutstilling. For i samarbeid med Rana Kunstforening er det også ei årleg separatutstilling, og i år med Håkon Gullvåg som festivalkunstnar

I Mo i Rana ligg dei fem viktigaste scenene og festivalhotellet alle innanfor ein radius på 150 meter. Det gjer at festivalen blir spesielt tett og intim. Og det er godt at ein ikkje må nytte for mykje tid på transport, for programmet er tettpakka. Med Nordland Teater som hovudarrangør, var sjølvsagt dramatikken i sentrum, og festivalen fann plass til tre premierer. Vel så viktig er at festivalen både under tidlegare kurator Wenche Bakken og nåverande Sissel Brean har hatt ein spesiell nase for det som rører seg i underskogen. For alle dei som vil følgje med i kva som kjem av nye teaterkompani, har Vinterlysfestivalen vore eit must.

Slik var det også i år. I denne rapporten får eg ikkje til å nemne alle, men Akimbo Theatre var for meg eit nytt og spennande møte. Det blei starta av Halvor Schultz i 2021 og er eit kompani av folk frå fleire land. Med framsyninga «The Animator», som var ei blanding av skuggespel og særs fysisk teater, var det tydeleg at aktørane hadde bakgrunn frå teaterskulen Jacques Lecoq i Paris. Oppsetjinga var ein hyllest til den tyske filmkunstnaren Lotte Reiniger (1899-1981) som i 1928 lagde verdas første heilaftans animasjonsfilm, «The Adventures of Prince Achmed». Akimbo Theatre har alt rukke å vinne internasjonale prisar, og er eit kompani vi bør sjå opp for i tida som kjem.

Festivalen var ei fin blanding av profesjonelle og amatørar. Ei overraskande sterk framsyning var av sju ukrainske ungdomar som aldri har stått på ei scene før. Med idé og koreografi av Rikke Lund, og i samarbeid med norskopplæringa ved Polarsirkelen VGS, gav dei sju oss den ekspressive framsyninga «Mute» der dei nesten utan ord, men berre med synkrone rørsler og musikk greidde å beskrive sin eigen situasjon der dei står nærast språklause og framande midt mellom krigstraume og fredelege Norge. Dei var amatørar, men samstundes så ekte og levande at det blei ei særs gripande framsyning.

På programmet stod ei mengd gjestespel frå ei rekkje andre teater og kompani, men dei fleste av dei har gått ei stund, og mange er meld her i avisa tidlegare. Men tre premierar var det blitt plass til. Først ute var Nordland Teaters eigenproduksjon, «Misery» som er ei dramatisering av Stephen Kings grøssarroman frå 1987. Boka blei filmatisert i 1990, og både roman og film var bestseljarar. Men eg er usikker på om historia egnar seg for teater. I alle fall var ikkje denne versjonen særleg vellukka. Scenografien kom i vegen for framsyninga slik at halve salen ikkje såg kva som skjedde, og i tillegg var spelet uvanleg fattig på variasjon og nyansar.

Meir vellukka var «Eg er her» av Eva Dons. Ho driv i dag sitt eige kompani, Fabula Teater, men i mange år var ho tilknytt Nordland Teater. For tolv år sia fekk ho brystkreft, og i denne framsyninga, som er ein monolog med nydeleg tonefølgje av musikaren Morten Reppesgaard, fortel og syng ho om tida som kreftpasient, om behandling, operasjon, om å stå i kampen og å leve med håpet. Historia blei nok noko privat, men det musikalske, og ikkje minst det visuelle med Katarina Caspersens utsøkte, projiserte teikningar som følgjer og nærast kommenterer handlinga, var med og løfta framsyninga.

Frilansskodespelaren Marit Synnøve Berg stod for den beste og mest interessante premieren. Utan scenografi eller annan staffasje hadde ho ein heilt enkel monolog om Peer Gynts kvinner der ho med eit feministisk skråblikk og med mykje humor både tolka og sa litt om kva ho meinte om Solveig, Mor Åse, Ingrid, seterjentene, den grønkledde og Anitra, heile tida med parallellar til daglege forhold og vår tid. Det er verkeleg å håpe at Berg tek med seg denne perla av ei framsyning til eit større publikum.

(Kommentarartikkelen stod i Klassekampen måndag den 16. februar 2026.)

TEATER

«Matilda»
Trøndelag Teater, Hovudscena
Av: Dennis Kelly og Tim Minchin basert på boka av Roald Dahl
Omsett av: Ragnhild Risnes
Regi: Kjersti Haugen
Scenografi: Katrin Bombe
Kostymedesign: Åse Gjerstad
Koreografi: Trine Kjøsnes og Mina Skjervheim (RAW dansestudio)
Lysdesign: Eivind Myren
Musikalsk leiar: Åsmund Flaten
Med: Anna Josefine Laugen Robson/Kaia Wik, Tor Ivar Hagen, Natalie Grøndahl Tangen, Karl Bekele Steinland, Ragnhild Risnes, Ingrid Myhre Løvik, Patrick Hilmar Ingvaldsen, Daniel Mauricio, Fabian Heidelberg Lunde og Maria Pontén

«Matilda» er ein underhaldande og humoristisk familiemusikal, litt ujamn, men med speleglade ungar som gjer meir enn halve opplevinga.

Romanen «Matilda» frå 1988 er ei av mange bøker der Roald Dahl skriv frå barnas synsstad, men om det litt makabre og uhyggelege, og der ungane er heltane og dei vaksne fullstendig stupide. Hovudpersonen er den sju år gamle Matilda, ei uvanleg skarp, og særs litterært kunnig jente som i tillegg har magiske evner. Ho er ein intellektuell Pippi Langstrømpe, ei superjente som etter kvart får med seg dei andre ungane og gjer opprør mot dei dumme og vonde vaksne. Romanen blei filmatisert i 1996, og i 2010 kom musikalen, skrive av Dennis Kelly og med musikk og songtekstar av Tim Minchin. Den blei raskt ein stor verdssuksess. Folketeateret i Oslo hadde Norgespremiere i 2022, og to år etter sette Rogaland Teater den opp. Laurdag var det premiere på Trøndelag Teater i regi av Kjersti Haugen.

Matilda, spela av tretten år gamle Anna Josefine Laugen Robson (alternerande med Kaia Wik) er ein uønskt unge. Foreldra hennar (Patrick Hilmar Ingvaldsen og Ingrid Myhre Løvik) er sjølvopptekne til det heilt monomane. Dei ønska seg slett ikkje eit barn, og i alle fall ikkje ei jente. Faren er ein luguber bilseljar som freistar å prakke gamle vrak på rike russarar, og mora er ein tanketom bimbo og dansar. Dei har ein son frå før (Fabian Heidelberg Lunde), og det får halde, særleg ettersom han er gut og minst like dum som foreldra. Mot absolutt alle odds veks Matilda likevel opp til å bli ei klok og velfungerande jente. Ho oppdagar biblioteket, ein oase der bibliotekaren (Ragnhild Risnes) blir hennar mentor. Sjølv om foreldra legg ned forbod mot bøker, har Matilda lese både Dickens og Shakespeare før faren i desperasjon sender henne til skulebenken der han håpar at den særs mannhaftige og vondsinna rektoren, Agatha Trunchbull (Tor Ivar Hagen), skal gjere livet surt nok for henne til at ho kjem på andre tankar enn litteraturen. Men på skulen får ho Miss Honey (Natalie Grøndahl Tangen) som lærar. Ho er omsorgsfull, empatisk og ser Matilda og alt ho står for.

Eg skal halde meg frå å fortelje meir, anna enn at ungane sjølvsagt gjer opprør mot rektoren, og at dette også er ei framsyning med mange lag der det er to parallelle historier som møtast i ein overraskande finale.

I Kjersti Haugens regi er det ungane som står i sentrum. Dei vaksne, med unnatak av bibliotekaren og læraren, er overspela og komiske pappfigurar. Og slik skal det vere. Haugen får fint formidla innhaldet i dei parallelle forteljingane, sjølv om det (utan at eg skal drive røpealarm) mangla litt på logikken i finalen. Personinstruksjonen av alle ungane er verkeleg imponerande. To lag på rundt dusinet kvar alternerer rollene som skuleelevar, og dei syng, dansar og spelar som om dei aldri skulle ha gjort anna. Fremst er Matilda som på premieren blei spela overtydande godt av Anna Josefine Laugen Robson. Dette er ei stor og heilaftans hovudrolle, og i røynda alt for omfattande for ein trettenåring. Men Robson greier det til fulle. Ho er til stades på scena nesten heile framsyninga, syng klokkeklårt og vakkert, dansar og har samstundes full kontroll på mimikken. Nokre av tablåa og songnumra med Matilda og læraren hennar er av framsyningas høgdepunkt. Det er også dei vakre og stiliserte akrobatiske danseinnslaga med Maria Pontén og Daniel Mauricio i den parallelle historia.

RAW dansestudio ved Trine Kjøsnes og Mina Skjervheim har gjort ein formidabel jobb med å koreografere alle ungane, og det er blitt fleire store og synkront formidla danseopptrinn. Åse Gjerstads mange flotte og fantasirike kostyme kontrasterer fint dei noko grå skuleuniformene. Og under leiing av Åsmund Flaten gir orkesteret eit godt avstemd tonefølgje. Men framsyninga har også eit vesentleg problem. Hovudscena på Trøndelag Teater er stor, og scenografien til Katrin Bombe greier ikkje å fylle henne i tilstrekkeleg grad. Det blir for glissent, og sjølv om det er mange aktørar, er dei fleste små, og det blir mykje transport og springing på scena. Eivind Myrens lyssetjing greier til ein viss grad å kompensere dette, men diverre ikkje nok.

Framsyninga brukar litt for mykje tid på å etablere historia i første akt, men etter pause går det verkeleg unna. Då er det fart og framdrift, og sjølv om den vonde rektoren er eit frykteleg monster, gjer motet til dei opprørske ungane og all humoren i stykket at det er openbert for dei yngste i salen korleis dette vil gå. «Matilda» er ei varm og underhaldande, men litt ujamn familieframsyning der tittelrolla og dei andre ungane på scena i seg sjølve er verd heile opplevinga.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 9. februar 2026.)