Amund Grimstad

MUSIKAL

«Ruth Maier»
Trondheim Symfoniorkester & Opera
Trøndelag Teater, Game scene
Av: Gisle Kverndokk og Aksel-Otto Bull
Regi og scenografi: Markus Olzinger
Co-regissør: Elisabeth Sikora
Visuell design: Jürgen Erbler
Lysdesign: Ingo Kelp
Lyddesign: Harald Soltvedt
Dirigent: Peter Szilvay
Orkester: Daniel Turcina, Sophie Berggren, Lars Hilde, Odd-Bjørn Øslebø Lund, Helgi Thorleiksson, Julia Neher, Jaroslav Havel, Nils Anmarkrud Bergaust og Erlend Auestad
Med: Mathilda Bonnevier, Ingrid Tykhelle Kayser, Emma Stallvik, Yngve Gåsøy-Romdal, Nora Oleanne Sårheim, Renate Ekerhovd, Arnar Aarnes Bjorøy, Asbjørn Hagen og Andreas Hoff

Kammermusikalen «Ruth Maier» er blitt ei mektig musikalsk oppleving, men teksten kunne nok i større grad ha handla om meir enn kjærleiksforholdet til Gunvor Hofmo.

Ruth Maier (1920-1942) vaks opp i Wien i Austerrike i ein familie med jødisk bakgrunn. Alt frå 1933 tok ho til å skrive dagbok om kvardagen, kjærleik, livet og dei store spørsmåla. Etter Anschluss og dei aukande jødeforfølgingane fekk litlesøstera hennar, Judith, reise til England som del av ein barnetransport. Ruth var for gamal for dette programmet, men via fagforeiningsmannen Arne Strøm fekk ho i januar 1939 reise til Norge for å gå på skule og bu hjå familien til Strøm på Lillestrøm. Etter artium i 1940 freista ho å kome seg vidare til USA, men utan å lykkast. Den første krigshausten blei ho med i Arbeidstenesta (AT), ein opphaveleg frivillig organisasjon for ungdom, men som etter kvart blei sterkt nazifisert. Under arbeid på Biri møtte ho den seinare forfattaren Gunvor Hofmo (1921-1995), og dei to blei kjærastar. Men i november 1942 blei Ruth Maier arrestert av norsk politi, send med skipet Donau til Tyskland og gassa i hel i Auschwitz få dagar etter.

Dette kunne ha vore berre ei av uendeleg mange relativt anonyme holocausthistorier. Men då Gunvor Hofmo døydde, fekk Jan Erik Vold tilgang til dei åtte dagbøkene etter Ruth Maier. På grunnlag av dei, ei rekkje brev frå korrespondansen mellom dei to søstrene Ruth og Judith, og eit nitid kjeldearbeid, skreiv Vold i 2007 boka «Ruth Maiers dagbok» der vi får innblikk i livet og tankane til ei uvanleg kunnskapsrik, klok og kreativ ung kvinne, og om forholdet hennar til Gunvor Hofmo. Boka er omsett til tolv språk, og då eg var i Wien for femten år sia, stod den tyske utgåva fremst i alle bokhandlane eg vitja.

Komponisten Gisle Kverndokk og regissøren og dramatikaren Aksel-Otto Bull sette seg tidleg føre å lage eit musikkspel om historia til Ruth Maier, og alt i 2014 var musikalen ferdig. Men vegen til premiere var lang, og undervegs blei det også vurdert å lage opera. Etter mindre oppsetjingar i USA, blei det urpremiere på «Briefe von Ruth» i Austerrike i 2023, og det var ei oppsetjing som hausta to av Tysklands største teaterprisar.

Endeleg, tre år etter, er kammermusikalen komen heim, og fredag hadde Trondheim Symfoniorkester & Opera norgespremiere som gjestespel på Trøndelag Teaters gamle scene. Jamvel om det musikalske ligg i grenselandet mellom opera og musikal, har Bull og Kverndokk meint at teksten, dagboksnotata og breva, er så viktige at dei har latt det vere mykje dialog, og difor kalla det ein musikal. Det er eit godt val, og sjølv om dei ni på scena alle er songarar, kjem dei, med god personinstruksjon, særs godt også frå spel og det verbale, og i særleg grad dei to hovudrolleinnehavarane.

Vi startar med at Gunvor Hofmo (Ingrid Tykhelle Kayser) i retrospekt presenterer oss for den unge Ruth (Mathilda Bonnevier) i Wien, om dagboknotat, kvardagsliv og meir dramatiske hendingar før ho kjem til Norge. Framsyninga er bygd opp som ei rekkje små tablå med utsnitt frå livet og lagnaden hennar. Men hovudvekta er lagt på kjærleiksforholdet mellom Hofmo og Maier. Sjølv om jødeforfølging, verdskrigen og dei storpolitiske spørsmåla er til stades, så blir dei diverre alt for sjeldan særleg meir enn eit bakteppe. Ruth Maier var eit uvanleg multitalent som forfattar, tenkar og biletkunstnar, og personleg syns eg det blei litt snautt å konsentrere seg i så stor grad om kjærleiksforholdet.

Markus Olzinger, som er både regissør og scenograf, har laga ein enkel scenografi med fleire nivå, og saman med draperi og utsøkt bruk av projeksjonar skapar han effektivt ulike rom og situasjonar. Det er mange tablå, men skifta går saumlaust, og det ni personar store orkesteret under leiing av Peter Szilvay bidreg til å binde det heile saman. Trøndelag Teaters gamle scene er ikkje nokon god konsertsal, og akustikken ytte diverre ikkje musikalen full rettferd. Men musikken til Gisle Kverndokk var likevel ei mektig, og ikkje minst mangfaldig oppleving. Å lage musikal av ei så tragisk historie er ikkje enkelt, men her fekk vi eit fargerikt musikalsk spenn frå det triste og mollstemde til det langt meir livsglade.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 28. april 2026.)

TEATER

«Hva er det?»
Teatret Vårt, Storyville, Molde
Idé: Sara Fellman
Utvikla av: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord
Regikonsulent: Katja Lindeberg
Med: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord

Ei enkel og upretensiøs framsyning stappfull av opplevingar for dei aller minste.

Dei fleste er samde om at det enkle ofte er det beste. Men å gjere noko som både er enkelt og vellukka, kan paradoksalt nok vere ganske vanskeleg. På biscena til Teatret Vårt i Molde har dei verkeleg fått det til. Der blir det for tida spela ei framsyning for barn frå tre år og oppover. «Kva er det?» er ei upretensiøs og tilsynelatande særs enkel klovnehistorie i den grad det i det heile er ei historie. Sara Fellman, som også har bakgrunn frå sjukehusklovnane, fekk ideen til framsyninga og saman med Lars Melsæter Rydjord har ho utvikla konseptet. Og ettersom dette er ein produksjon på økonomisk sparebluss, så var det ikkje pengar nok til ein eigen regissør, men berre litt konsulenthjelp. Valet av Katja Lindeberg, kanskje den i landet som verkeleg har drive klovneri til ein vitskap, var klokt, og truleg avgjerande for resultatet. For i løpet av berre førti minuttar får vi ei opplevingsrik og interaktiv stund som held dei yngste fullstendig oppslukt.

Utan scenografi, men med fine kostyme og ein del kreative rekvisittar kjem dei to klovnane inn på scena. Dei skal henge opp ei snor med vimplar, og at det går an å lage så mange artige påfunn ut av ei så triviell handling, er imponerande. Samstundes veit dei to akkurat kor grensa går for når repetisjonane og stunta blir keisame og ikkje artige lenger. Så når vimplane er oppe, går dei over til ei opplevingsrik reise i små trivielle rekvisittar. Frå eit par barnesko tryllar dei fram ei rekkje egg i ulike fargar, og frå ein stor sekk dei bokstaveleg talt kan dykke ned i, hentar dei fram bøtter og spann, eit horn og mykje anna. Ved å dele både egg og andre rekvisittar med ungane (og dei vaksne) i salen, blir det etter kvart duka for ein konsert av det reine symfoniorkester.

Berre førti minutt varar det, men på denne stutte tida greier Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord og gi oss opplevingar som var det ei heilaftans oppsetjing. Utan ord, berre med ekspressive lydar, er dei presise og samkøyrde, men likevel særs fleksible for reaksjonar frå publikum i ei framsyning som eg vil tru er forskjellig frå dag til dag, alt avhengig av publikum. Og der dei to på scena har ein timing der dei veit akkurat kva som skal til for å halde merksemda i salen.

TEATER

«Til minne om familien»
Hålogaland Teater, Scene Vest
Av: Monica Isakstuen
Regi: Hanne Tømta
Scenografi og kostyme: Nora Furuholmen
Lysdesign: Øyvind Wangensteen
Lyddesign: Erik Hedin
Med: Julia Bache-Wiig, Alexander Rindestu, Sindre Arder Skildheim, Ingrid Mikalsen Deinboll, Hanne Mathisen Haga, Ellen Andreassen og Kristine Henriksen

I Hanne Tømtas regi blir «Til minne om familien» eit nådelaust blikk på familien som institusjon.

Frå Monica Isakstuen debuterte som dramatikar med «Se på meg når jeg snakker til deg!» på Rogaland Teater i 2019 har ho vore særs produktiv, og det er blitt minst eitt nytt drama per år. Men til nå er stykka hennar berre sette opp på bi- og intimscener. Ho skriv rett nok om nære relasjonar, altså om intimsfæren, så då er det kanskje nærliggjande å velje intimscener. Men det er inga naturlov som seier at eksistensielle familiedrama må bli spilte på småscener, så når Hålogaland Teater nå har vald å presentere Isakstuens siste drama, «Til minne om familien» på teaterets hovudscene, var det på høg tid. Og det overtydande resultatet synte at valet var heilt rett.

«Til minne om familien» er skrive spesielt for Hålogaland Teater, og dels på grunnlag av intervju Isakstuen har gjort med tilsette på teateret. For når det gjeld familierelasjonar er vel dei fleste av oss ekspertar, om ikkje på løysingar, så i alle fall på situasjonen. På same vis som i dramaet «Dette er ikke oss», ein av dei beste tekstane hennar, møter vi ein heilt vanleg kjernefamilie med ein far, ei mor, ei søster og ein bror. Dei er heilt ordinære og tilsynelatande velfungerande. Her er rett nok små gnissingar, men ikkje meir enn hjå dei fleste. Ein bror (Sindre Arder Skildheim), som truleg er yngst, er ein spørjande liten kvardagsfilosof som også kan verke litt nevrotisk. Ei søster (Ingrid Mikalsen Deinboll) er truleg tenåring, litt kontrær og oppgitt over alt og alle. Og Ei mor og Ein far (Julia Bache-Wiig og Alexander Rindestu) svarar ungane litt i hytt og vêr og freistar å vere diplomatiske og å glatte over det som måtte vere av konfliktar. Altså som hjå dei fleste familiar. Men så syner det seg raskt at dette likevel er ei eining i full oppløysing. Det får vi særs godt illustrert når Isakstuen let Røyndomen (Hanne Mathisen Haga), Kjærleiken (Ellen Andreassen) og Døden Kristine Henriksen) bli personaliserte og besøke, eller rettare heimsøke den vesle familien. For heile tida må vi jo alle forhalde oss til røyndomen. Og både døden og kjærleiken kan dukke opp når du minst ventar det.

I tidlegare drama har Isakstuen sett søkeljos på og pirka i dei nære relasjonane på eit vis som både er attkjenneleg og som kan kjennest vondt. Denne gongen går ho mykje lenger og stiller heilt grunnleggjande spørsmål ved familien som institusjon. Er familien eit fengsel der medlemmane øydelegg seg sjølve, eller er den eit utviklande fellesskap?

Regissøren Hanne Tømta har ikkje sett opp noko av Isakstuen tidlegare, men bakgrunnen hennar som ein framifrå Tsjekhov-tolkar med lite faktisk handling og mykje undertekst viste seg å vere midt i blinken. Tømta har fått fram nyansar og undertonar som ein ikkje openbert finn i sjølve manus, men som understrekar og vidareutviklar Isakstuens tekst. Saman med sine faste samarbeidspartnarar, Nora Furuholmen på scenografi og kostyme, og Øyvind Wangensteen på lys, har ho skapt ein vakker og stilfull fasade om ein familie som heilt frå opninga på symbolsk vis er i ferd med å gå i knas. Furuholmens scenografi er eit stilisert familieinteriør med sofa og spiseplass, men som delt opp i element også gir rom for så mykje meir. Og symboltungt er det når alt heilt umerkeleg tar til å gli frå kvarandre mot slutten. I sofaen kan familien sitje og ha sine samtalar, men her tronar også dei tre ubedne gjestane som eit slags familiens tribunal. Wangensteens lyssetting skapar uttrykksfulle stemningar, settingar, scener og rom på den elles store scena. Og lyddesignen til Erik Hedin utfyller det heile der kontrasten mellom det vakre vi sansar, og det øydeleggjande vi opplever, er stor.

Dei sju aktørane leverer eit uvanleg presist og synkront ensemblespel i ei oppsetjing der orda i den omfattande tekstens mange lag får lov å spele hovudrolla. Ingen av dei dei fire i familien, er eintydige personar, men samansette og mangefasetterte slik vi alle er. Og personinstruksjon og det nyanserike ensemblespelet understrekar dette til fulle i eit drama der ubehaget ligg som eit latent bakteppe.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 21. april 2026.)

TEATER

«Det magiske havet»
Studentersamfundets Interne Teater, Sitatet
Av: Konstanse Fjellvang
Regi: Konstanse Fjellvang
Scenografi: Marte Ness
Kostyme: Sunniva Nyhamar
Lyddesign: Marcus Grand Michaelsen
Med: Haakon Staver Lagerqvist, Mari Peistorpet, Frida Gaarde, Ingvild Langås Hvalen, Viktoria Lunde og Jakob Eiklid

Ei leiken, opplysande og interaktiv framsyning om det vi veit altfor lite om.

Konstanse Fjellvang er ein uslipt diamant i Thalias teneste. Ho er 23 år gamal, frå Harstad og er student i Trondheim. Mykje av fritida si nyttar ho på arbeid med Studentersamfundets Interne Teater (SIT) der ho gjennom dei tre siste åra har synt uvanlege talent både som skodespelar, regissør, songar, musikar, komponist og dramatikar. Eg har hatt gleda av å følgje dette multitalentet gjennom ei rekkje ulike produksjonar og blitt meir og meir imponert. Så til trass for eit stramt tidsskjema, gjorde eg det eg kunne for å få med meg hennar siste verk. Og ho innfridde alle mine forventingar både med omsyn til manus og regi.

Denne gongen har Fjellvang, med eit brennande hjarte også for natur og miljø, skrive og regissert ei fabulerande framsyning om det magiske havet, det som opptek størstedelen av arealet på jorda, men som vi framleis veit altfor lite om. Og det har ho gjort i ei leiken oppsetjing for dei første trinna på barneskulen.

Sitatet, Studentersamfundets relativt nye intimscene, er bygd om til ei draumeverd. Vi blir møtte i foajeen utanfor av to havforskarar (Haakon Staver Lagerqvist og Mari Peistorpet) som på pedagogisk vis gir oss ein introduksjon om havet, om kor lite vi veit sjølv om vi driv rovdrift på ressursane, og i tillegg nyttar det som avfallsplass. Så blir vi inviterte med på ei reise ned i dette lite utforska universet. Som alle veit, kan vi ikkje puste under vatn, og tre kvarter er litt for lenge å halde pusten. Difor blir vi utstyrte med pustepulver som effektivt løyser det problemet før vi blir tatt med inn i scenerommet der rekvisitt- og kostymeavdelinga til SIT må ha gått amok og kosa seg glugg i hel med å skape kreative gevant, dyr og plantar i ei magisk eventyrverd. Dei to «forskarane» fortel oss kva og kven vi møter, og her er korallrev, fisk, plankton, ein blåkvalunge, krepsdyr og mykje, mykje meir. Alt presentert leikent, humoristisk og kreativt av skodespelarane Frida Gaarde, Ingvild Langås Hvalen, Viktoria Lunde og Jakob Eik som saumlaust vekslar mellom eit utal roller, eller rettare vesen og plantar. Og sjølvsagt skjer alt dette interaktivt.

Eg nemnde at kostyme og rekvisittar var kreative, men eit viktig tilleggselement er musikken og lydbildet som Marcus Grand Michaelsen, eit anna stortalent i SIT sine rekkjer, har skapt. Det supplerte stemningane frå det visuelle og gjorde opplevinga komplett.

På ekte forskarvis må vi som publikum sjølvsagt vere med på å bryte nye barrierar og kome oss lengre ned i materien, så medan vi stadig dukkar djupare ned i havet, blir det mørkare og mørkare, før vi til slutt nesten ikkje ser noko, samstundes som pustepulveret tar til å miste effekt så det til slutt er tryggast å kome seg opp til overflata.

Lakmustesten for slike framsyningar er sjølvsagt i kor stor grad dei treff målgruppa. Og sjølv om det i den framsyninga eg såg ikkje var så mange av dei, var det openbert at dette i så måte var innertiar. Og på dagtid går produksjonen som skuleframsyning, så da vil eg tru det er skikkeleg interaktivt.

SIT sluttar aldri å overraske. Dei har rett nok laga barneteater før, men stort sett i samband med UKA. Denne produksjonen syner at dette er ein sjanger dei gjerne kan gjere meir av.

TEATER

«Den stygge»
Nordland Teater
Av: Marius von Mayenburg
Omsett av: Jørgen Norheim
Regi: Stef De Paepe
Scenografi, lys og kostyme: Amber Vandenhoeck og Renée Faveere
Med: Kristoffer Hjulstad, Linda Mathisen, Julie Sofie Reite og Stein Elvestad

Ein satirisk og tidsaktuell fabel om kva jakta på den perfekte utsjånaden kan føre til.

Den tyske dramatikaren Marius von Mayenburg set ofte eit kritisk, humoristisk og absurd skråblikk på kvardagsfenomen til både lått, attkjenning og ettertanke. Kroppspress og jakta på ein perfekt utsjånad har eskalert dei siste åra, og folk legg seg villig under kniven. Alt i 2007 skreiv von Mayenburg eit satirisk drama som sette eit skarpt søkeljos på fenomenet. «Den stygge» (Der Häßliche) hadde norgespremiere på Det Norske Teatret i 2010, og det er den gode omsetjinga Jørgen Norheim gjorde den gongen som Nordland Teater nå nyttar i si oppsetjing.

Ingeniøren Lette (Kristoffer Hjulstad) har utvikla ein revolusjonerande sterkstrømskontakt som skal presenterast på ein kongress. Litt overraskande er det at assistenten hans (Stein Elvestad), som ikkje har bidratt med mykje, skal gjere presentasjonen. Lette forstår lite av det, før sjefen hans (Linda Mathisen) etter mykje om og men fortel han det ho trudde Lette for lengst hadde forstått. Han er rett og slett for stygg til å vere i stand til å selje noko som helst. Når kona hans (Julie Sofie Reite) må vedgå at han er så lite tiltalande at ho berre ser han i det eine auget, og aldri i andletet, forstår Lette at utsjånaden han har vore fortruleg med heile livet, ikkje er brukbar. Han let seg overtyde til ein operasjon, og sjølv om legen er ein sjarlatan, blir resultatet uventa vellukka. Og suksessen følgjer. Kvinnene ligg flate for han, og i særleg grad den 93-årige eigaren av verksemda som vil kjøpe og produsere kontakten. Ho har sjølv vore gjennom eit utal operasjonar, er sprengkåt, og Lettes sjef meiner han må gi etter for den rike gamle damas attrå for å trygge salet av kontakten.

Så populær blir utsjånaden til Lette at alle vil sjå slik ut. Ettersom kirurgen ser ein gullkanta leveveg, men ikkje har så stort repertoar, blir det raskt ei heil rekkje menn som er til forveksling lik Lette. Kva skjer med identiteten din når du er prikk lik alle andre? Og når alle er like vakre, er det ikkje lenger Lette, men den som er billegast, som får arbeid og oppdrag. Med treffsikkert blikk og gjennom absurde, komiske, men likevel lett attkjennelege situasjonar, syner von Mayenburg oss kapitalens og medias nådelause jag etter det perfekte. Narsissismen blir leiande religion, og menneskeleg identitet er den store taparen.

Sjølv om dramaet har mange aktørar, har von Mayenburg understreka at det er skrive for fire skodespelarar der Lette er den einaste som spelar seg sjølv heile tida. Det vesle ensemblet gir oss eit strålande ensemblespel og greier på utmerka vis å gå ut og inn av roller utan kostymeskift, men berre med små brot. Gjennom tidvis ulike spelestilar gir dei oss eit mangefasettert menasjeri. Kristoffer Hjulstad syner oss på overtydande vis utviklinga frå den heilt vanlege ingeniøren som med ny utsjånad opplever både suksess og fortviling gjennom miste av eigenverd og identitet. Stein Elvestad har ei neddempa og diskré framtoning som assistenten til Lette, og som sonen til den rike dama. Julie Sofie Reite er Lettes kone, den rike, gamle dama og legeassistenten. Ho er heilt infam som den sprengkåte rynkefrie 93-åringen samstundes som ho gir godt liv til både kona og legeassistenten. Men det er Linda Mathisen som er den store komikaren i rollene som kirurgen og Lettes sjef. Med presis timing, godt kroppsspråk og komisk fingerspisskjensle tek ho det heilt ut utan å vere i nærleiken av overspel.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 20. april 2026.)