Amund Grimstad

TEATER

«Doppler»
Hålogaland Teater, Scene Øst
Av: Erlend Loe
Dramatisert av: Tomi Janežič
Regi: Petter Næss
Scenografi og kostyme: Dagny Drage Kleiva
Lysdesign: Erlend Østrem Nielsen
Med: Jørn-Bjørn Fuller-Gee, Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud. (Samt Alexander Kalinichenko/Sigurd Lindseth og Johanna Sollied-Sørensen/Nora C. Krogseng Magnussen frå Lille HT).

Det djupt eksistensielle og sivilisasjonskritiske må vike for surrealistisk underhaldning i Hålogaland Teaters tolking av «Doppler».

I 1854 skreiv den amerikanske filosofen Henry David Thoreau den sivilisasjonskritiske romanen «Walden» etter å ha budd eit par år ute i villmarka i Massachusetts. Boka er blitt ein klassikar og ei kultbok for mange. Nøyaktig 150 år etter ga Erlend Loe ut romanen «Doppler» om den tilsynelatande vellukka Andreas Doppler. Etter eit sykkeluhell gir han faen i kone, ungar, karriere og byliv og flyttar ut i skogen der han bur i eit telt og etter kvart blir besteven med elgkalven Bongo. Boka er på mange vis ein norsk versjon av «Walden», men med Erlend Loes ironiske vri og masse absurd humor.

I 2016 fekk Trøndelag Teater den slovenske regissøren Tomi Janežič til å dramatisere og setje opp «Doppler». Det var ein produksjon det framleis går gjetord om, og ganske annleis enn det vi er vande med på norske scener. Nå har Hålogaland Teater nytta same dramatisering, men med ei langt enklare tilnærming. I regi av Petter Næss er det blitt ein underhaldande komedie med mykje surrealistisk humor, men ikkje så mykje meir. Den djupare sivilisasjonskritikken, og det verkeleg eksistensielle som også er del av både romanen og dramatiseringa til Tomi Janežič, er det diverre blitt lite att av. Det er sjølvsagt eit val Næss står fritt til å gjere, men personleg meiner eg at framsyninga med det mista mange viktige element.

På Scene øst, som er intimscena til Hålogaland Teater, har Dagny Drage Kleiva skapt eit flott og truverdig skoglandskap der Doppler (Jørn-Bjørn Fuller-Gee) har busett seg i teltet sitt. Framsyninga har mange lag, både surrealistiske og metaprega, og trass i at nokre av tablåa kan bli litt langdryge, er ho ei fin blanding av forteljarteater og absurd realisme. Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud er forteljarar og samspelarar som kommenterer både Doppler og handlinga. I tillegg spelar dei ni ulike personar som dukkar opp i skogen. Fire barn frå Lille HT (Teaterets barne- og ungdomsavdeling) alternerer i dei to rollene som elgkalven Bongo og sonen Gregus.

Det tek til med at skrubbsvoltne Doppler greier å lokke ei elgku i ei felle, og drep henne med kniv. Kjøtet døyver svolten hans, men elgen hadde kalv. Den vil ikkje forlate Doppler som etter kvart blir ven med kalven, kallar han Bongo, nyttar han som sovepute og fordriv tida med å spele dyrelotto og andre spel med han. Doppler likar ikkje folk, hatar alt det flinke og vil aller helst berre vere åleine. Men det er ikkje så lett for han må stadig ned til sivilisasjonen for å skaffe seg mjølk, og stele mat. Og ved plassen hans i skogen blir det etter kvart folksamt. Dit kjem kona, både bebreidande og for å få seg litt sex, barna hans der sonen Gregus etter kvart får lyst til å bli, ein sjarmerande innbrotstjuv, ein plagsam høgremann, den eksentriske Düsseldorf og nokre til.

Jørn-Bjørn Fuller-Gee, utstyrt med eit litt overdrive Erlend Loe-skjegg, er truverdig og god som Doppler, og greier på overtydande vis å få det heilt absurde til å verke naturleg og realistisk. Han vekslar også godt mellom det komiske og det meir eksistensielle, men regien gir han aldri høve til å bore djupt nok i det sivilisasjonskritiske. Dopplers store paradoks er at i staden for å få vere åleine, blir det så folksamt i skogen at han ufriviljug skapar eit nytt samfunn.

Gina Lindås Theodorsen og Jonas Delerud er best når dei på utsøkt metavis kommenterer handlinga og spelar opp mot Doppler som forteljarar. Men med detaljrikdom, små kostymeskift og ulike dia- og sosiolektar greier dei også fint å formidle alle dei ulike «gjestane» i skogen. Og lykkeleg er Hålogaland Teater som har Lille HT der dei kan hente fram dyktige og talentfulle barn i rollene som kalven Bongo og sonen Gregus.

(Meldinga stod i Klassekampen laurdag den 21. februar 2026.)

TEATER

«Gavdnjejuvvon – Drevet»
Beaivváš Sámi Našunálateáhter, Hålogaland Teater
Av: Anne Berit Anti
Regi: Kristin Bjørn
Scenografi og kostyme: Bård Lie Thorbjørnsen
Koreograf: Eva Svaneblom
Lysdesign: Øystein Heitmann
Komponist: Roger Ludvigsen
Med: Anja Bongo Bjørnstad, Ida Klem, Marte Fjellheim Sarre, Ingá Márjá Sarre, Nils Henrik Buljo, Paul Ol Jona Utsi og Iŋgor Ántte Áilu Gaup

Ei enkel, men særs humoristisk og sjarmerande framsyning om den evige konflikten mellom fornuft og kjensler.

Elle (Anja Bongo Bjørnstad) bur i Kautokeino saman med foreldra sine (Nils Henrik Buljo og Marte Fjellheim Sarre) som er reindriftssamar. Alt er lagt til rette for at Elle skal overta reindrifta, og når ho har vakse opp med naboguten Máhtte (Paul Ol Jona Utsi) som er arving til ein minst like stor flokk og samstundes har eit meir enn godt auge til Elle, skulle framtida vere sikra. Både for dei to unge, og kanskje i like stor grad for dei to foreldrepara? Men så vil Elle ta litt ekstra utdanning for å ha fleire bein å stå på. Og på studiet i Kautokeino møter ho Oslojenta Lise (Ida Klem). Det utviklar seg raskt til meir enn berre vennskap, og slik blir Elle rive mellom forventingar, lojalitet og tradisjon på eine sida og kjærleiken på den andre.

I Beaivváš Sámi Našunálateáhter (Det samiske nasjonalteateret) sin produksjon «Gavdnjejuvvon – Drevet» møter vi såleis eit klassisk kjærleiksdrama om fornuft eller kjensler, men sett til eit samisk miljø, eit lite og tradisjonsbunde samfunn der kostnadane ved å vere annleis framleis er atskilleg større enn i storbyen. Og i tillegg til å dreie seg om skeiv eller streit kjærleik, er det også ein kjend og like stor parallell til det norske jordbrukssamfunnet og forventingane til arvingen med odel.

Dette er dramatikardebuten til Anne Berit Anti. Ho er klesdesignar frå Karasjok, men har også fartstid frå journalistikken. Som kostymedesignar har ho og vore innom teateret. Ideen til «Gavdnjejuvvon – Drevet» fekk ho etter skytinga ved London Pub under Pridedagane i Oslo. Då Beaivváš inviterte til skriveprosjektet «Sápmi forteller», sende ho difor inn ei skisse, og etter god hjelp frå mellom anna Dramatikkens Hus, er resten historie. Etter urpremiere i Kautokeino var det turnépremiere på Hålogaland Teater i Tromsø før framsyninga skal til Oslo og deretter Nord-Norge.

Kristin Bjørn har regien, og ho har gjort ein del uvanlege, men særs vellukka val. For det første innbyr all den varme humoren i teksten til ei leiken tilnærming med mykje komikk, men ho let også det meste bli spela i store bokstavar. Sjølv kallar ho det Bollywood, men eg får assosiasjonar til teikneseriar. Alt er litt overdrive, stilistisk i forma, men aldri overspela. Til dette får ho særs god hjelp av rekvisittane og scenografien til Bård Lie Thorbjørnsen. Scena er møblert med fire element av stålrammer og kryssfiner som blir transformert til kva det skal vere. Og bakveggen er to bua halvtransparente draperi. Saman med den utsøkte lysdesignen til Øystein Heitmann skapar Thorbjørnsen enkelt og effektivt ulike rom og settingar, og også fine skuggebilde bak draperia. Og for å understreke det overdrivne nyttar aktørane komisk store vinglas og kaffikoppar. Eva Svaneblom har koreografert illustrerande og kjenslevare små danseopptrinn til Roger Ludvigsens nydelege tonefølgje. Musikken hans følgjer framsyninga som ein akustisk scenografi.

Anja Bongo Bjørnstad og Ida Klem spelar dei to ungjentene, medan dei fire andre aktørane går ut og inn av ulike roller med små kostymeskift som gjer det lett å skilje dei frå kvarandre. Bjørnstad får fint fram dei kvalane Elle må gjennom, – lojalitet til foreldre og tradisjon eller til hjartet. Ida Klem har på få månader lært seg litt samisk, og på overtydande vis får ho fram ei velmeinande Oslojente som med annleisheit på mange nivå freistar å vinne innpass. Nokre av tablåa mellom henne og Elle, også dei koreograferte, er både vare, vakre og varme. Prosessen Elle, og nesten i endå større grad foreldra hennar går gjennom, blir skildra både humoristisk og truverdig. Mot slutten av første akt blir det nokre brot og raske stemningsskifte som verkar noko umotiverte, men i det meste følgjer vi ei gradvis og fint formidla utvikling der eg ikkje skal røpe korleis det går.

Historia i «Gavdnjejuvvon – Drevet» er enkel og nesten banal, men gjennom det spesielle regigrepet til Kristin Bjørn og vakkert og einskapleg samspel både på scena og gjennom det musikalske, koreograferte og scenografiske, blei eg likevel tvers igjennom sjarmert av denne framsyninga.

(Meldinga stod i Klasssekampen torsdag den 19. februar 2026.)

TEATER

«Vanja»
Teatret Vårt, Molde
Av: Simon Stephens
Basert på Anton Tsjekhovs «Onkel Vanja»
Omsett av: Mari V. Kjelstadli
Regi: Hanne Tømta
Scenografi: Arne Nøst
Musikalsk ansvarleg: Sindre Klykken
Lysdesign: Jonas P A Fuglseth
Med: Lars Melsæter Rydjord

I «Vanja» er åtte roller gjort om til ein monolog der det tidvis er svært vanskeleg å forstå kven som er kven.

Etter å ha hatt regi på fem oppsetjingar av den russiske dramatikaren Anton Tsjekhov i løpet av elleve år, står Hanne Tømta fram som ein av dei fremste Tsjekhov-tolkarane i Norge. I fjor presenterte ho «Onkel Vanja» på Torshovteatret, og nå har ho sett opp det same dramaet på Teatret Vårt i Molde, men i ein heilt annan versjon. Den britiske dramatikaren Simon Stephens skreiv for tre år sia «Onkel Vanja» om til ein monolog. Framsyninga hadde premiere i 2023 og blei filma live. Både oppsetjinga og filmen hausta gode kritikkar. Men monologen i Molde, godt omsett av Mari V. Kjelstadli, greier ikkje å forsvare omarbeidinga av Tsjekhovs originalmanus.

Anton Tsjekhov (1860-1904) var ein produktiv dramatikar, og særleg fire av hans drama blir rekna som noko av verdsdramatikkens fremste. Dei er alle sette til det førrevolusjonære Russland i ei slags fin-de-siècle-stemning. Lågadelen lever keisame og innhaldslause liv og draumane deira er det ikkje blitt noko av. Det er lite faktisk handling i Tsjekhovs drama. I staden skildrar han situasjonar og stemningar. I «Onkel Vanja» er vi på eit gods der Vanja og niesa Sonja har slitt og arbeidd i alle år for mellom anna å finansiere Vanjas svoger, og Sonjas far, professoren Aleksander. Han er enkemann, har gifta seg på nytt med den langt yngre Helena og dei to kjem reisande til godset. Her er også Vanjas mor, Elisabeth, legen Michael, husvennen Liam og den gamle barnepassaren Marina. Aleksander varslar at han vil selje godset utan tanke på kva som då skal skje med Vanja og Sonja. Og i den grad det er noka ytre handling utanom dette, er det også ulykkeleg kjærleik på kryss og tvers.

I omarbeidinga til monologen «Vanja» har Stephens flytta handlinga til dagens Irland, og Aleksander er ikkje professor, men ein fallert filmregissør. Det er han også i Hanne Tømtas regi, men det er lite i framsyninga som tyder på at dette skjer i dag. Om ein ikkje har lese bakgrunnsstoffet, vil ein fort tru at dramaet finn stad i tsarens Russland. Og på slutten av 1800-talet blir det litt ulogisk å vere filmregissør.

I Arne Nøsts scenografi, som er eit stort tre montert på ein sirkel som kan dreiast, og der det er nokre få andre element som ein sjeselong og ein stol, møter vi musikaren Sindre Klykken og skodespelaren Lars Melsæter Rydjord. Klykken spelar piano, bass og gitar, følgjer monologen tett og gir han nerve. Samstundes fyller han brota mellom dei fire aktene framsyninga er bygd opp av.

Lars Melsæter Rydjord kjem slentrande inn på scena, opnar ei bok og les ein intro og nokre scenetilvisingar før han går over til å spele alle dei åtte rollene i dramaet. Han følgjer Tsjekhovs opphavelege forteljing tett, og freistar å gi dei ulike rollene nokre særmerke som dialekt, intonasjon og eit kroppslyte. Men sjølv om han leverer ein tidvis sterk tolking der mykje av både Tsjekhovs humor og det meiningslause i livet blir fint formidla, har regien gitt han alt for lite å spele på. Vanja sjølv og legen Michael er ganske tydelege, men mange av dei andre er svært vanskelege å få tak på. Eg kjenner «Onkel Vanja» og handlinga godt, men likevel sleit eg med å forstå kven som var kven. Det finst mange omarbeidingar av gamle drama, og med annleis vinkling kan dei ofte gi nye tolkingar og djupare innsikt. For denne produksjonens del er originalen langt å føretrekkje.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 17. februar 2026.)

TEATER

«Kvinnene til Peer»
Vinterlysfestivalen, Nordland Teater
Av og med: Marit Synnøve Berg

Eit feministisk, skarpt, men også humoristisk skråblikk på dei åtte kvinnene i Peer Gynts liv, med stadige referansar også til vår tid.

På årets Vinterlysfestival i Mo i Rana skulle frilansskodespelaren Marit Synnøve Berg gjeste med monologen «Verden sa ja», ei barne- og vaksenframsyning som tek for seg verdas utvikling, produsert av Unge Viken Teater og Barske Glæder. Tre månader før festivalen fekk ho ein telefon frå Sissel Brean, kuratoren for Vinterlys, som fortalde at ho hadde fått ei avlysing, og om ikkje Berg hadde noko meir ho kunne vise når ho først tok turen. Det hadde ho ikkje, og då ho fekk telefonen, var ho akkurat kasta inn som erstatning i Hanne Tømtas «Peer Gynt» på Rogaland Teater der ho skulle spele dei fleste av kvinnerollene i dramaet. Det kokte alt i hovudet, men Berg tok ein Pippi og resonnerte vel som så at dette har eg ikkje gjort før, så det greier eg nok. Og ettersom ho stod midt oppi alle kvinnene til Peer, fann ho ut at ho kanskje skulle lage ein monolog om noko ho kjende til og var fortruleg med. Det var eit godt val, for tre månader etter stod ho på scena i Mo og i halvannan time trollbatt ho publikum med eit feministisk, humoristisk, litt personleg og ikkje minst skarpt skråblikk på Peers mange kvinner.

Heilt åleine på scena, og utan anna å hjelpe seg med enn eit bord med litt vatn, fortel ho først om bakgrunnen for det heile, og spesielt om det feministiske perspektivet. Som i salen denne ettermiddagen, er rundt ¾ av norsk teaterpublikum kvinner. Men blant regissørane er menn framleis i overtal (sjølv om det går i rett retning). Slik blir kvinnerollene ofte staffasje for dei mannlege heltane. Som frilans skodespelar gjennom 36 år, er dette ein røyndom Berg både har måtta forhalde seg til, men også irritert seg over. Så her hadde ho mykje av både erfaring og kanskje litt oppspart irritasjon å hauste av.

Etter ein personleg, men ikkje privat, introduksjon går ho i telegramstil gjennom handlinga i Peer Gynt før ho tek for seg alle dei åtte kvinnene i Peers liv. Gjennomgangsfiguren er sjølvsagt Solveig, som også representerer introduksjonen når ho nynnande på «Solveigs song» kjem inn på scena. Solveig er ei kvinne det er vanskeleg å forstå seg på, ung, dydig og nærast sjølvutslettande i sin trufaste kjærleik til og venting på Peer. Og Berg fortel om si eiga haldning til henne, frå eit ungjenteidol til hovudristing og irritasjon.

Så er det Ingrid som truskuldig blir lurt trill rundt, og som sit att med skamma etter at Peer har «feia over henne» slik han like etter gjer med dei tre seterjentene. Men så møter han den grønkledde, og for ein gongs skuld er det ei som står for noko og konfronterer Peer med konsekvensane av vala hans. Men Peer gjer som Bøygen, går utanom og stikk av frå både Solveig og ei døyande Mor Åse.

Mor Åse er, av naturlege grunner (han er trass alt ikkje Oedipus), den einaste Peer ikkje «feiar over», men ho er ikkje uproblematisk av den grunn. Berg er difor innom både Ibsen sjølv som hintar om at Mor Åse har svikta, og også eit par mannlege litteraturvitarar som meiner å vite at det snart er på tide med ei tolking der Mor Åse tek på seg skulda for at Peer er blitt som han blei. Her er Berg på sitt mest kostelege når ho raljerer over dette mannlege blikket på mors- og oppdragarrolla.

Utan at eg skal røpe så alt for mykje, kan det tyde på at Anitra kanskje er den av kvinnene Berg, og kanskje også Peer, har mest respekt for ettersom han her møter ei som er betre enn han til å jukse og bedra. Meir skal eg ikkje seie om Bergs vurdering av dei åtte kvinnene i Peers liv. Viktigare er det å fortelje at dette ikkje er ei teatervitskapleg gjennomgang av desse kvinnene, men ei særs humoristisk og personleg vurdering av dei, alltid med eit feministisk skråblikk det er godt å bli minna på. Og i tillegg dreg Berg heile tida parallellar til dagen i dag, skodespelaryrket, kjønnsroller og kva menn, men ikkje kvinner, kjem unna med. Det er observant, det er artig og ikkje minst lærerikt.
Sjølv om Marit Synnøve Berg har hatt litt hjelp av dramaturgen Carl Jørn Johansen undervegs, og også nokre gode regiråd frå Toril Solvang-Kayiambakis, er dette eine og åleine Bergs eige verk. Framsyninga er ein monolog der ho er heilt åleine. Her er ingen scenografi, ingen lyd- eller lyseffektar, berre den nakne forteljinga. Men når den er så godt bygd opp både innhaldsmessig og dramaturgisk, og Berg samstundes er så fortruleg med stoffet og ikkje minst ein god formidlar, er vi attende til scenekunstens mor, det gode forteljarteateret eller historiene rundt leirbålet.

«Kvinnene til Peer» blei skrive og framført som eit bestillingsverk til Vinterlysfestivalen, men det er å håpe at Marit Synnøve Berg tek med seg framsyninga til eit langt større publikum enn vi få som var så heldige å få oppleve det på ei lita intimscene i Mo i Rana.

KOMMENTAR

Det skulle vere mot naturlovene å arrangere kulturfestival midtvinters i ein liten by på Helgeland, og samtidig med vinter-OL. Men Vinterlysfestivalen held fram med stort program og fulle hus.

I 25 år har det vesle Nordland Teater sett av ei veke i februar til Vinterlysfestivalen, det som etter kvart er blitt ein av landets største kulturfestivalar. Der har dei funne plass til rundt 230 arrangement frå ei rekkje teaterframsyningar, filmar, konsertar, workshops, samtalar og til ei kunstutstilling. For i samarbeid med Rana Kunstforening er det også ei årleg separatutstilling, og i år med Håkon Gullvåg som festivalkunstnar

I Mo i Rana ligg dei fem viktigaste scenene og festivalhotellet alle innanfor ein radius på 150 meter. Det gjer at festivalen blir spesielt tett og intim. Og det er godt at ein ikkje må nytte for mykje tid på transport, for programmet er tettpakka. Med Nordland Teater som hovudarrangør, var sjølvsagt dramatikken i sentrum, og festivalen fann plass til tre premierer. Vel så viktig er at festivalen både under tidlegare kurator Wenche Bakken og nåverande Sissel Brean har hatt ein spesiell nase for det som rører seg i underskogen. For alle dei som vil følgje med i kva som kjem av nye teaterkompani, har Vinterlysfestivalen vore eit must.

Slik var det også i år. I denne rapporten får eg ikkje til å nemne alle, men Akimbo Theatre var for meg eit nytt og spennande møte. Det blei starta av Halvor Schultz i 2021 og er eit kompani av folk frå fleire land. Med framsyninga «The Animator», som var ei blanding av skuggespel og særs fysisk teater, var det tydeleg at aktørane hadde bakgrunn frå teaterskulen Jacques Lecoq i Paris. Oppsetjinga var ein hyllest til den tyske filmkunstnaren Lotte Reiniger (1899-1981) som i 1928 lagde verdas første heilaftans animasjonsfilm, «The Adventures of Prince Achmed». Akimbo Theatre har alt rukke å vinne internasjonale prisar, og er eit kompani vi bør sjå opp for i tida som kjem.

Festivalen var ei fin blanding av profesjonelle og amatørar. Ei overraskande sterk framsyning var av sju ukrainske ungdomar som aldri har stått på ei scene før. Med idé og koreografi av Rikke Lund, og i samarbeid med norskopplæringa ved Polarsirkelen VGS, gav dei sju oss den ekspressive framsyninga «Mute» der dei nesten utan ord, men berre med synkrone rørsler og musikk greidde å beskrive sin eigen situasjon der dei står nærast språklause og framande midt mellom krigstraume og fredelege Norge. Dei var amatørar, men samstundes så ekte og levande at det blei ei særs gripande framsyning.

På programmet stod ei mengd gjestespel frå ei rekkje andre teater og kompani, men dei fleste av dei har gått ei stund, og mange er meld her i avisa tidlegare. Men tre premierar var det blitt plass til. Først ute var Nordland Teaters eigenproduksjon, «Misery» som er ei dramatisering av Stephen Kings grøssarroman frå 1987. Boka blei filmatisert i 1990, og både roman og film var bestseljarar. Men eg er usikker på om historia egnar seg for teater. I alle fall var ikkje denne versjonen særleg vellukka. Scenografien kom i vegen for framsyninga slik at halve salen ikkje såg kva som skjedde, og i tillegg var spelet uvanleg fattig på variasjon og nyansar.

Meir vellukka var «Eg er her» av Eva Dons. Ho driv i dag sitt eige kompani, Fabula Teater, men i mange år var ho tilknytt Nordland Teater. For tolv år sia fekk ho brystkreft, og i denne framsyninga, som er ein monolog med nydeleg tonefølgje av musikaren Morten Reppesgaard, fortel og syng ho om tida som kreftpasient, om behandling, operasjon, om å stå i kampen og å leve med håpet. Historia blei nok noko privat, men det musikalske, og ikkje minst det visuelle med Katarina Caspersens utsøkte, projiserte teikningar som følgjer og nærast kommenterer handlinga, var med og løfta framsyninga.

Frilansskodespelaren Marit Synnøve Berg stod for den beste og mest interessante premieren. Utan scenografi eller annan staffasje hadde ho ein heilt enkel monolog om Peer Gynts kvinner der ho med eit feministisk skråblikk og med mykje humor både tolka og sa litt om kva ho meinte om Solveig, Mor Åse, Ingrid, seterjentene, den grønkledde og Anitra, heile tida med parallellar til daglege forhold og vår tid. Det er verkeleg å håpe at Berg tek med seg denne perla av ei framsyning til eit større publikum.

(Kommentarartikkelen stod i Klassekampen måndag den 16. februar 2026.)

TEATER

«Matilda»
Trøndelag Teater, Hovudscena
Av: Dennis Kelly og Tim Minchin basert på boka av Roald Dahl
Omsett av: Ragnhild Risnes
Regi: Kjersti Haugen
Scenografi: Katrin Bombe
Kostymedesign: Åse Gjerstad
Koreografi: Trine Kjøsnes og Mina Skjervheim (RAW dansestudio)
Lysdesign: Eivind Myren
Musikalsk leiar: Åsmund Flaten
Med: Anna Josefine Laugen Robson/Kaia Wik, Tor Ivar Hagen, Natalie Grøndahl Tangen, Karl Bekele Steinland, Ragnhild Risnes, Ingrid Myhre Løvik, Patrick Hilmar Ingvaldsen, Daniel Mauricio, Fabian Heidelberg Lunde og Maria Pontén

«Matilda» er ein underhaldande og humoristisk familiemusikal, litt ujamn, men med speleglade ungar som gjer meir enn halve opplevinga.

Romanen «Matilda» frå 1988 er ei av mange bøker der Roald Dahl skriv frå barnas synsstad, men om det litt makabre og uhyggelege, og der ungane er heltane og dei vaksne fullstendig stupide. Hovudpersonen er den sju år gamle Matilda, ei uvanleg skarp, og særs litterært kunnig jente som i tillegg har magiske evner. Ho er ein intellektuell Pippi Langstrømpe, ei superjente som etter kvart får med seg dei andre ungane og gjer opprør mot dei dumme og vonde vaksne. Romanen blei filmatisert i 1996, og i 2010 kom musikalen, skrive av Dennis Kelly og med musikk og songtekstar av Tim Minchin. Den blei raskt ein stor verdssuksess. Folketeateret i Oslo hadde Norgespremiere i 2022, og to år etter sette Rogaland Teater den opp. Laurdag var det premiere på Trøndelag Teater i regi av Kjersti Haugen.

Matilda, spela av tretten år gamle Anna Josefine Laugen Robson (alternerande med Kaia Wik) er ein uønskt unge. Foreldra hennar (Patrick Hilmar Ingvaldsen og Ingrid Myhre Løvik) er sjølvopptekne til det heilt monomane. Dei ønska seg slett ikkje eit barn, og i alle fall ikkje ei jente. Faren er ein luguber bilseljar som freistar å prakke gamle vrak på rike russarar, og mora er ein tanketom bimbo og dansar. Dei har ein son frå før (Fabian Heidelberg Lunde), og det får halde, særleg ettersom han er gut og minst like dum som foreldra. Mot absolutt alle odds veks Matilda likevel opp til å bli ei klok og velfungerande jente. Ho oppdagar biblioteket, ein oase der bibliotekaren (Ragnhild Risnes) blir hennar mentor. Sjølv om foreldra legg ned forbod mot bøker, har Matilda lese både Dickens og Shakespeare før faren i desperasjon sender henne til skulebenken der han håpar at den særs mannhaftige og vondsinna rektoren, Agatha Trunchbull (Tor Ivar Hagen), skal gjere livet surt nok for henne til at ho kjem på andre tankar enn litteraturen. Men på skulen får ho Miss Honey (Natalie Grøndahl Tangen) som lærar. Ho er omsorgsfull, empatisk og ser Matilda og alt ho står for.

Eg skal halde meg frå å fortelje meir, anna enn at ungane sjølvsagt gjer opprør mot rektoren, og at dette også er ei framsyning med mange lag der det er to parallelle historier som møtast i ein overraskande finale.

I Kjersti Haugens regi er det ungane som står i sentrum. Dei vaksne, med unnatak av bibliotekaren og læraren, er overspela og komiske pappfigurar. Og slik skal det vere. Haugen får fint formidla innhaldet i dei parallelle forteljingane, sjølv om det (utan at eg skal drive røpealarm) mangla litt på logikken i finalen. Personinstruksjonen av alle ungane er verkeleg imponerande. To lag på rundt dusinet kvar alternerer rollene som skuleelevar, og dei syng, dansar og spelar som om dei aldri skulle ha gjort anna. Fremst er Matilda som på premieren blei spela overtydande godt av Anna Josefine Laugen Robson. Dette er ei stor og heilaftans hovudrolle, og i røynda alt for omfattande for ein trettenåring. Men Robson greier det til fulle. Ho er til stades på scena nesten heile framsyninga, syng klokkeklårt og vakkert, dansar og har samstundes full kontroll på mimikken. Nokre av tablåa og songnumra med Matilda og læraren hennar er av framsyningas høgdepunkt. Det er også dei vakre og stiliserte akrobatiske danseinnslaga med Maria Pontén og Daniel Mauricio i den parallelle historia.

RAW dansestudio ved Trine Kjøsnes og Mina Skjervheim har gjort ein formidabel jobb med å koreografere alle ungane, og det er blitt fleire store og synkront formidla danseopptrinn. Åse Gjerstads mange flotte og fantasirike kostyme kontrasterer fint dei noko grå skuleuniformene. Og under leiing av Åsmund Flaten gir orkesteret eit godt avstemd tonefølgje. Men framsyninga har også eit vesentleg problem. Hovudscena på Trøndelag Teater er stor, og scenografien til Katrin Bombe greier ikkje å fylle henne i tilstrekkeleg grad. Det blir for glissent, og sjølv om det er mange aktørar, er dei fleste små, og det blir mykje transport og springing på scena. Eivind Myrens lyssetjing greier til ein viss grad å kompensere dette, men diverre ikkje nok.

Framsyninga brukar litt for mykje tid på å etablere historia i første akt, men etter pause går det verkeleg unna. Då er det fart og framdrift, og sjølv om den vonde rektoren er eit frykteleg monster, gjer motet til dei opprørske ungane og all humoren i stykket at det er openbert for dei yngste i salen korleis dette vil gå. «Matilda» er ei varm og underhaldande, men litt ujamn familieframsyning der tittelrolla og dei andre ungane på scena i seg sjølve er verd heile opplevinga.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 9. februar 2026.)

TEATER

«Takk for livet – en hyllest til Håkon Banken»
Teater Innlandet
Av: Sigmund Løvåsen
Tekster av Sigmund Løvåsen og Håkon Banken
Regi: Erik Ulfsby
Scenografi: Even Børsum
Kostymedesign: Ingrid Nylander
Musikkarrangement: Kjetil Bjerkestrand
Koreografi: Belinda Braza
Lysdesign: Mathias Lundgren
Med: Tone Oline Knivsflå, Knut Erik Engemoen, Ingrid Rusten, Hans Rønningen, Trond Augland og Anders Narum

Teater Innlandets hyllest til artisten Håkon Banken er ei varm lita framsyning, men også eit viktig brubyggjingsprosjekt.

For tida spelar Nationaltheatret «Sagaen om Isfolket» basert på Margit Sandemos romanar. Om tre veker set Turnéteatret i Trøndelag opp «Heimert», eit dykk ned i heimbrentkulturen. Og torsdag hadde Teater Innlandet urpremiere på «Takk for livet – en hyllest til Håkon Banken», dansebandmusikkens ukrona konge. Om det er ein trend, skal eg ikkje påstå, men teatera i Norge har openbert funne at det er kvalitetar og ein rikdom også i den folkelege subkulturen. I ein situasjon der verda er i ferd med å bli meir og meir polarisert, er det viktigare enn nokon gong at vi snakkar saman, ser og forstår kvarandre. Og det trur eg at «Takk for livet» på Teater Innlandet vil bidra til.

Håkon Banken (1949-2018) var født i Hof i Solør, vaks opp i pinserørsla og opptredde tidleg med gitar og fiolin på møter. Sytten år gamal braut han med religionen. Draumen var Sverige og å mekke bilar, og slett ikkje å bli plateartist. Men tilfellet ville at Arne Bendiksen fekk høyre eit kassettopptak med han, noko som resulterte i debutplata «Takk for livet» i 1977, og i åra fram til 2001 kom det femten album til. Utan marknadsføring, promotering eller konsertar selde han kassettar frå bensinstasjonar og daglegvarebutikkar, og det til den eine gullplata etter den andre. Songen «Riktige venner» frå 1980 blei ein internasjonal megahit med den danske artisten Jodle Birge i 1986. Musikken hans var etter måten enkel dansebandmusikk, men der andre song om kjærleik og bilar, var Banken også nådelaust ærleg om angsten og depresjonane sine, og skreiv om dette på eit enkelt, usminka og ope vis lenge før slikt blei vanleg. Fleire av songane er skrivne medan han var innlagd på psykiatriske institusjonar. Med desse tekstane trefte han ei nerve hjå lyttarane. Angsten hans gjorde at han var folkesky og ikkje våga å gi konsertar. Men historiene er tallause om alle dei som har funne hjelp og støtte i tekstane hans.

Det er denne arven Teater Innlandet har ønskt å løfte med framsyninga «Takk for livet – en hyllest til Håkon Banken». Basert på songane hans og mykje anna stoff, har Sigmund Løvåsen skrive eit varmt lite drama som i staden for å fortelje biografisk om Håkon Banken, gir oss eit gløtt inn i universet hans, og det miljøet han kom frå og skreiv for. Seks personar, kledde opp i stetsonhattar og boots er på veg til konsert med Banken i ein sekstitals Chevrolet. Konserten er sjølvsagt avlyst, så i staden gir dei seks oss ei rekkje tablå som i Erik Ulfsbys lågmælte regi på ulike vis illustrerer Håkon Bankens liv og songar, og kulturen rundt. Det heile er flott bunde saman av eit titals av songane hans i nye og ganske annleis arrangement av Kjetil Bjerkestrand.

Scenografien til Even Børsum er i utgangspunktet berre ei gatelykt, men så syner det seg at den gule Chevroleten er langt meir enn ein rekvisitt, og undervegs gir han rom for det meste, til slutt også sitt eige spegelbilde. Det er fikst gjort, og knyter samstundes kontakten til raggarmiljø og rånekultur. I bilen sit Jon Anders Narum på gitar og Trond Augland på rytmeinstrument og dei får hjelp av skodespelaren Hans Rønningen på tangentar. Både Rønningen og dei tre andre skodespelarane er habile songarar, og sjølv om det er lite danseband-aktig att i ein del av arrangementa til Bjerkestrand, gir dei oss såre og blå tolkingar som ligg nærare opp til det tekstlege innhaldet. Nokre av songane Tone Oline Knivsflå framfører er vakre og sarte døme på akkurat det. Ingrid Rusten tar stadige og humoristiske oppgjer med jålete og fisfine byfolk, men modererer innhaldet på eit forsonande vis i finalen der mantraet er at vi må sjå kvarandre, og at folk er jo bra folk. Og eitt av dei varaste og beste tablåa er ein framseteflørt mellom Ingrid Rusten og Knut Erik Engemoen, litt klein og keitete, men verkeleg til å kjenne seg att i. For Banken skreiv sjølvsagt også om kjærleik og bilar.

«Takk for livet» er ei varm framsyning som ikkje berre løfter ein for mange ganske ukjend artist. I tillegg er ho også ein brubyggjar mellom folk og kulturar i ei tid der vi må søkje samhald og ikkje polarisering. For meg var dette ei framsyning til å bli glad av.

(Meldinga stod i Klassekampen laurdag den 7. februar 2026.)

TEATER

«Forlis Bar»
Hålogaland Teater, Scene Vest
Av: Yngve Sundvor
Nordnorsk språkdrakt: Ragnar Olsen
Regi: Yngve Sundvor
Scenografi og kostyme: Arne Nøst
Lysdesign: Jon H. Paulsen
Lyddesign: Jim-Oddvar Hansen
Med: Guri Johnson, Ketil Høegh, Kristian Fr. Figenschow, Alexander Rindestu og Trude Øines

Aktuell problematikk, mykje god nordnorsk humor, men ei litt for outrert historie.

Kvelden før Statens vegvesen kalla inn til hastemøte i Tromsø med bakgrunn i dei mange utanlandske turistane som leiger bil utan å ha tilstrekkeleg erfaring med vinterkøyring, hadde Hålogaland Teater urpremiere på «Forlis Bar». Det er ein makaber farse om den aukande nordlys- og kvalsafari-turismen, kva han gjer med bustadmarknaden og trafikktryggleiken i landsdelen, og korleis han er i ferd med å øydeleggje Tromsøs eigenart. Timinga kunne ikkje ha vore betre.

Som sin første produksjon som nytilsett teatersjef på Hålogaland Teater, har Morten Kjerstad fått dramatikaren og regissøren Yngve Sundvor til å skrive eit drama som skulle fange både samtida og det spesifikt nordnorske. I «Forlis Bar» tek Sundvor oss til ein gamal, sliten bar i Tromsø, og namnet åleine peikar på at her går det mot havari. Jugendstilen scenograf Arne Nøst har nytta, tyder på at dette er ein gamal institusjon, men tida har openbert sprunge frå han. Vertinna Ingrid (Guri Johnson) har ikkje store klientellet att. Det er den tidlegare fiskaren Jørgen (Kristian Fr. Figenschow) og den litt frynsete advokaten Herman (Ketil Høegh). Av mangel på kontorlokale nyttar også den langt yngre Dennis (Alexander Rindestu) baren som skrivestove for sine draumar om å lage film. Utanom desse fire, er det berre ein og annan turist som forvillar seg inn i baren for å oppleve det eksotiske nord.

I byen har rykta begynt å gå om turistar som forsvinn, og det syner seg at dei tre eldre i baren, som alle er samde om at nok er meir enn nok når det gjeld turismen, har tatt saka i eigne hender. Som ein parafrase over Joseph Kesselrings morbide komedie «Arsenikk og Gamle Kniplingar» frå 1941, tek dei tre rett og slett livet av turistane og resirkulerer dei på kreativt vis. Kjellaren under baren byr på svarte løyndomar, og når Dennis uforvarande oppdagar dette, er gode råd dyre. Skal han involverast eller drepast? Dennis på si side får med dette ideen til eit fantastisk film-manus og held kjeft for å skrive dreiebok i sanntid.

Så ramlar Liv (Trude Øines), ein norskætta turist frå California, inn for å oppleve det autentiske. Når Herman fell for henne, og ho i tillegg er dels norsk, blir det vanskeleg å avgjere om ho skal drepast eller ikkje. Meir skal eg ikkje røpe, men her er det forviklingar, situasjonskomikk og ramsalt nordnorsk humor i stort monn.

Saman med lysdesignen til Jon H. Paulsen, og på eit sinnrikt og kreativt vis, opnar scenografien til Arne Nøst opp for elegante og overraskande saumlause skift mellom baren, kjellaren, bakrom og gata utanfor baren, ei løysing som gir rom for mange tablå. Dei fem på scena leverer tydelege og solide rolleprestasjonar. Alle kjenner komediesjangeren godt, timinga er perfekt, og dei turnerer den nordnorske humoren med fingerspisskjensle. Særleg får Kristian Fr. Figenschow her høve til å briljere som den noko akterutseglde, hjelpelause og forhutla Jørgen. Ragnar Olsens tilarbeiding til nordnorsk språkdrakt gjer framsyninga ekstra autentisk.

Trass i humor og godt spel kjem framsyninga likevel ikkje heilt i hamn. I alle slike farsar er det ein del føresetnadar ein berre må godta, men det finst ei tolegrense. Sundvors idé er god, men historia blir for outrert til at eg greier å godta henne, og om ikkje det gjer at framsyninga forliser, så gir det henne ei alvorleg slagside.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 2. februar 2026.)

TEATER

«Veivalg»
BLE, Nordic Black Theatre
Av: Lisa Luni Thun
Regi: Evy Kasseth Røsten
Musikk: Bendik Smedåsgjelten Qvam
Lys- og videodesign: Kai Luni Thun Fjell
Med: Lisa Luni Thun og Bendik Smedåsgjelten Qvam

Ei sjarmerande og lågmælt lita framsyning i spennet mellom leirbålet og folkemusikken, utan peikefinger, men likevel med eit tydeleg bodskap.

På ei intimscene med berre to lenestolar og ein videoskjerm tek skodespelaren Lisa Luni Thun oss med på ei lita reise til det som var, det som gjekk tapt, og det vi sit att med i dag etter alle våre små daglege vegval. I ei blanding av forteljarteater og slampoesi og saman med folkemusikaren Bendik Smedåsgjelten Qvam (på ulike instrument frå seljefløyte til el-gitar) blir vi presenterte for ti små forteljingar som både er frittståande, heng saman, og som set spørsmål ved alle vala vi tek. Er utvikling det same som framsteg? Og når alle drøymer om og vil til det same paradiset, er det fort at gentrifiseringa gjer at draumen blir eit mareritt. Lisa Luni Thun er urbanisten som ikkje heilt greier å bestemme seg, men som openbert også vil attende til fjellet og skogen, og alt som er ekte.

Medan vi på videoskjermen ser ein mann som tek seg fram i naturen, over bekkar og bruer, tek Thun til med historia om bestefaren som var ein fjellets og skogens vandrar, og som dokumenterte fleire av turane med skisser, teikningar, målarstykke og kart. Og det er faktisk også bestefaren vi ser i filmopptaka på skjermen. Med base i ein enkel hytte frå 1950, bygd på Sjusjøen før «alle andre» kom, får vi innblikk i den gamle mannens enkle haldning til livet og naturen. Og medan Thun fortel, ofte i bunden form, kommenterer Bendik Smedåsgjelten Qvam historiene hennar musikalsk på eit vis som bind det heile saman og som også gir ein del av naturskildringane meir autentisitet.

Gjennom den snaue timen denne vesle framsyninga varar, er vi innom fleire tema som alle har det sams at dei gir Thun høve til å gjere seg tankar om den verda bestefaren levde i, det ho opplevde som barn og korleis verda ser ut i dag. Det er fine, ettertenksame og kvardagsfilosofiske betraktningar om menneska og vårt forhold til naturen som forbrukar meir enn brukar. Kvar dag gjer vi eit utal val, og summen av desse blir den vegen vi går. Men gjer vi rette val? I utgangspunktet kunne ein tru at dette er ei nostalgisk forteljing om at alt var så mykje betre før, men finalen motseier dette i ei fin og heilt open avslutning der mantraet er: Hadde eg visst det eg veit nå, så…. Ja, kva hadde då skjedd? Ville eg ha gjort det annleis, eller ville eg då aldri ha kome dit eg er i dag?

Framsyninga er ei fin blanding av forteljarteater, slam-poesi, og song, supplert med illustrerande og vakkert tonefølgje frå Bendik Smedåsgjelten Qvam. Det er ei lun, humoristisk, sjarmerande, upretensiøs og attkjenneleg lita forteljing. Men jamvel om alle dei små tablåa ho er innom på eit vis heng saman, trur eg Thun med fordel kunne ha vore litt meir kritisk og spissa historiene noko. Evy Kasseth Røsten har hatt regien, og har latt forteljingane stå i sentrum utan særleg fysisk spel, og det er eit godt val.

Dramaturgisk kunne nok framsyninga også ha vore stramma opp litt, som i det flotte brotet der Qvam dukkar opp som øldrikkande selfie-konge ute i naturen, får så hatten passar av Thun og slukøyra må kompensere med folkemusikk på seljefløyte. Der viste dei eit grep dei kanskje kunne ha nytta litt meir av.

«Veivalg» er den første produksjonen til produksjonsselskapet BLE (Bendik Smedåsgjelten Qvam, Lisa Luni Thun og Evy Kasseth Røsten). Framsyninga blei opphaveleg skriven og framført i 2021, men er nå tilarbeidd og sett opp på ny. Og om eit par veker vil publikum på Røros og i Trondheim få gleda av å oppleve den.