Amund Grimstad

TEATER

«Særp Tropez – Kvartal 99»
Særp Tropez og Østfold Teater, Austre bydel i Sarpsborg,
Av: Cici Henriksen og Erik Eger-Schøyen saman med Rita Paola Lopez og Audun Fagervold Hansen, og utvikla i samråd med skodespelarane
Regi: Cici Henriksen og Erik Eger-Schøyen
Scenografi: Gjermund Andresen
Kostymedesign: Hege Hvidsten
Lyddesign: Håvard Gressum
Video- og lysdesign: Thomas Gallagher
Foto/video: Christoffer Bya og Martin Øvrevik
Med: Aileen Ingvaldsen Hexeberg, Adela. A. Cudjoe, Felipe «Fela» Orellana, Martin Øvrevik, Kenneth Mäenpää Lorentsen, Nosizwe Baqwa, Gaute Askild Næsheim og Hege Hvidsten
Ungdomar: Emma Ingvaldsen, Stella Johanne Fagervold Grotterød, Sami Ansari, Storm André Jarmann Pauløw Kristoffersen, Miriam Ahmed, Oliver Christensen Langåsdalen, Aella Arietta Baqwa Ruud,
Mariem Angelica Hedhli, Celine My Phuong Nguyen, Alma Naimei,
Andrea Elise Karlsen, Naomi Julienne Bashizi og Mari Isachsen Marberg.
Statistar: Tommy Karlsen Bekkevold, Rita Paola Lopez, Gerd Sørensen, Karin Marie Arntsen, Linda Aagaard Bredholt, Ann-Iren Lillestølen, Wenche Bjerke, Tonje Hegland, Hans Tore Lia, Sandra Helen Lia, Cathrine Brynhildsen, Mona Steiring, Hanne Bjørnstad, Tone Merethe Hedhli, Line Martinsen, Hanne Holmen, Dilan Nenningsland, Margaryta Margo, Grete Strømberg, Lindis Westling, Yilma Taibo og Elisabeth Lundmo

Særp Tropez avsluttar den stadspesifikke trilogien sin med ein storslått sosial roman, måla med brei pensel, og beståande av seks heilt ulike kapittel som likevel heng saman. Slik alt gjer her i livet.

Sarpsborg er ein av landets eldste byar, grunnlagd av Olav Haraldson Digre (seinare «den heilage») alt i 1016. Tune, som nå er innlemma i storkommunen, var heimplassen for Haugianar- og lekmannsrørsla, og Sarpefossen, ein av Europas vassrikaste fossar, gav grunnlag for den første store norske industrireisinga med verksemder som Borregaard og Hafslund. Det er historisk sus over denne byen. Men med globalisering og avindustrialisering er det som ein gong var ein blomstrande industriby, i dag ein av landets fattigare kommunar. Saman med nabobyen Fredrikstad, ligg Sarpsborg på toppen i landet når det gjeld barnefattigdom.

Dette gjer sjølvsagt noko med sjølvbildet til særpingane, og i eit slikt «Twin Peaks-aktig» tilvære, er det fort gjort å miste motet, bli defaitistisk og det som verre er. I dei siste vekene har eg sett både skodespel og opera som har forstått det eigentlege innhaldet i det året vi nå er inne i, – totalforsvarsåret, som slett ikkje er eit NATO-år, men eit år for å ruste landet og folket til beredskap. For kunsten og kulturen, møteplassane, deltakinga, den offentlege samtalen, – alle desse ingrediensane er heilt grunnleggjande og avgjerande for eit samfunns motstandskraft. Vi ser det både i Gaza og Ukraina at kulturen, trass magre vilkår, kjempar seg fram slik løvetann sprengjer asfalt. Og vi ser det i Sarpsborg der særpingen, skodespelaren, regissøren og den ukuelege entusiasten Cici Henriksen har skipa produksjonsselskapet Særp Tropez, og i samarbeid med Østfold Teater laga ein trilogi med stadspesifikt teater der vi for to år sia var i det nedlagde fengselet, og i fjor fekk eit tilsvarande drama i og om den nedlagde papirfabrikken («Pappen»). Nå avsluttar dei med «Kvartal 99» som er eit besøk i ein gågate som diverre har sett sine beste dagar, både på grunn av kjøpesenteret i eine enden av gata, men også av den generelle økonomiske situasjonen.

På ein regntung, litt hustrig, og ekstra folketom Kristi himmelfartsdag møter eg opp i gågata utanfor ein kinarestaurant, og får eit oransje band og eit boardingkort. For nå skal vi på chartertur med kvar vår guide. Eller rettare er det at vi blir deltakarar og medspelarar i eit innfløkt nettverk av hendingar som både heng saman og ikkje gjer det, slik heile tilværet jo eigentleg er. Vi blir delte inn i seks grupper, og på den to og ein halv times vandringa vi skal gjennom, får vi først og fremst seks ulike historier, men med stadige treff- og møtepunkt der vi anar omrissa av dei fem andre og forstår at i eit samfunn heng alt saman med alt.

Gruppa mi startar inne i Kinarestauranten der vi blir plasserte ved eit langbord medan vanlege folk nyt kinamat ved dei andre borda. Ved det eine nabobordet sit eit godt vakse par, og før dei har fått tinga mat, kjem ei politikvinne inn og hentar med seg mannen. Attende sit May Liss (Aileen Ingvaldsen Hexeberg) som høglydt fortel kor pinleg dette er. Her var ho på blind date, og så blir daten hennar henta av politiet. Kor kleint kan det bli? Ho søker trøyst hjå oss, og vi gjer så godt vi kan. Så kjem politikvinna inn att og fortel at mannen ho nettopp arresterte, er ein kjenning av dottera til May Liss. Dottera, Benedicte, er 30, aleinemor til ein gut på fem og tidlegare rusmisbrukar. Når politikvinna ber May Liss bli med på ein rekognoseringstur, er vi alt blitt så gode venner med henne at vi gir oss med. Og slik kjem vi til den meir enn utdaterte frukt- og tobakkssjappa May Liss driv, vi leitar etter Benedicte for å sjekke om ho har hamna på køyret att, vi møter barnefaren David (Adela. A. Cudjoe) som syner seg å vere ein ok fyr, og vi møter små brokkar av dei mange andre historiene i denne ganske nedlagde og spøkjelsesaktige bydelen. Det er folk som slit, men som likevel klamrar seg til både kvardagen og håpet, om det gjeld høvet til å kome seg på skuleball eller å vinne det store i skrapelodd.

I denne store sosiale romanen, som dette i røynda er, får vi innblikk i og glimt av eit utal lagnadar. Og som i ein britisk TV-serie, er det spesielle at alle aktørane ser ut som vanlege folk, nettopp fordi dei er vanlege folk. Trass tunge tider, fattigdom og elende, har Sarpsborg eit levande og rikt teatermiljø. Også her sprengjer løvetann asfalt. Og frå dette rike miljøet har dei henta eit drygt trettitals aktørar og statistar som har det sams at dei glir inn på eit vis som gjer at vi aldri veit om dei er tilfeldig forbipasserande eller skodespelarar. Så vidt eg veit, er det få av dei, som er profesjonelle. Men Aileen Ingvaldsen Hexeberg, vår May Liss, var så truverdig og tilforlateleg, og så ekte at eg forelska meg fullstendig i rolla hennar og gløymde at dette var teater, for her var vi midt inne i røyndomen. Eg dansa vals med henne, eg freista å trøyste, oppmuntre og å hjelpe så godt eg kunne. Og det såg det ut som resten i gruppa vår også gjorde. Korleis det gjekk med May Liss, Benedicte og David skal eg halde meg frå å røpe, men at det mot slutten blei så rørande at tårene pressa på, må vere lov å fortelje.

Scenografen Gjermund Andresen, også eit av Sarpsborgs bysbarn, har nytta dei nedlagde lokala til fulle og fylt dei med nytt og kreativt innhald i ein scenografi som er noko av det mest mangslungne eg har opplevd. Og kostyma til Hege Hvidsten er med på å gjere dette autentisk, men også litt eksotisk utan at eg skal røpe meir om det. Eg kjenner sjølvsagt ikkje dei fem andre historiene, men den som «May Liss», Cici Henriksen og Erik Eger Schøyen ga meg, var i alle fall både gjennomarbeidd og truverdig. Og så må eg få framheve den imponerande personinstruksjonen som ligg i botn. Eg såg ikkje «Fengselet», men sjølv om eg såg og likte «Pappen», verka det som skodespelarane der var litt meir overlatne til sin eigen kreativitet. I «Kvartal 99» er aktørane også stundom prisgitt sin eigen improvisasjonsevne, særleg i møte med oss deltakarar som kan finne på litt av kvart, men i botn har dei fått ei rolleforståing som eg er imponert over at det har vore mogeleg å gi dei.

«Særp Tropez – Kvartal 99» blir spela fram til 7. juni. Aller helst skulle ein sett framsyninga seks gongar, men denne framsyninga er som med livet, du kan ikkje få med deg alt.

TEATER

«Tigertruppens Fabularium»
Tigerstadsteatret, Abildsø skole
Av: Hilde Brinchmann, Knut Steen og Tigertruppen
Regi: Hilde Brinchmann
Scenografi: Signe Gerda Landfald
Kostyme- og maskedesign:
Komponist og lyddesign: Eirik Myhr
Lysdesign: Henrik Stoltz Vernegg
Med: Marte Mørland, Knut Steen, Ingrid Meling Enoksen, Numa Edema Norderhaug, Rikke Westerlund Lie, Kaleb Haile, Hedda Sandvig, Sebastian Legaard Engeland, Frida Odden Brinkmann, Andreas Medbøe Thoresen, Martin Karelius Østensen og klassestyrar (Lisbeth Waaler) og elevar i klasse 2A på Abildsø skole.

Opplevingsrikt, interaktivt så det held, ein hyllest til lærarstanden, ei gedigen opplæring i demokrati og deltaking, og eit forsvar for kunsten og kulturen. Alt dette integrert i ei einaste formidabel framsyning for dei yngste barneskulebarna.

Heldige er ungane i Oslo (eller Tigerstaden) som har sitt «eige» oppsøkjande teater, som tek dei på høgste alvor og som lagar stor scenekunst, men alltid på ungane sine premiss, og faktisk heile tida ut frå prinsippa om barns rettar slik dei er nedfelte i FNs barnekonvensjon. Tigerstadsteatret er 10 år i år, og når Den Kulturelle Skolesekken (DKS) samstundes er 25 år, er det all grunn til å feire. Og det blir gjort med ei av dei beste, mest innovative og interaktive framsyningane eg har sett på lenge.

Tigerstadsteatret har ei fast scene, men ettersom det er ein buss (i røynda ein trailer), så er scena mobil, og teatergruppa kan difor reise rundt til skular, leikeplassar og andre stader der ungane er. Slik er dei oppsøkjande framsyningane deira blitt eit verkeleg lågterskeltilbod som er med på å gjere scenekunsten tilgjengeleg for alle. Denne framsyninga, «Tigertruppens fabularium» er eit samarbeid med DKS og reiser rundt til skular i Oslo, og i tillegg til bussens indre scenografi, blir også skulane og klasseromma, det som er trygt og kjend for ungane, ein like viktig del av scenografien.

I denne framsyninga skal dei i utgangspunktet ha ei skikkeleg feiring av seg sjølve med eit fyrverkeri av song, dans, sjonglering, akrobatikk, humor og leik. Men så går det ikkje alltid som ein trur. For medan vi står utanfor tigerbussen på Abildsø skole i Oslo og festframsyninga er så vidt i gang, opnar bakdøra på bussen seg, og ut kjem eit dresskledd og særs lite sjarmerande vesen. Det er oppmålaren Centi Meter (Marte Mørland). Ho er personifiseringa av Kunnskapsløftet, Reform 97 og alt som heng saman med måling og måloppnåing i skuleverket. Litt karikert, men heller ikkje heilt ulik kulturbyråden i hovudstaden. Med myndig røyst fortel ho at nå er dei opptekne av å gjere ungane raskt til vaksne slik at dei fortast mogeleg kan bli effektive, nyttige og inntektsbringande i samfunnsmaskineriet. Då er det farvel til alt som ikkje kan målast og prissetjast, medan verdsetjing er eit omgrep ho ikkje kjenner. Leik, dans, allsong, høgtlesing og alt som ho ikkje greier å måle med målebandet sitt, er etter dette forbode.

Så forsvinn Centi Meter for ei stund, og ungane, som denne dagen er tre-fire klassar frå dei to yngste trinna, skal bu seg på den nye røyndomen. Saman med klassestyrar og eit par av folka i tigertruppen, delte vi oss etter klassene, og sjølv fekk eg vere med klasse 2A, ei lita gruppe med oppvakte og særs kreative ungar som tok oppgåvene sine på høgste alvor. Først tok (for vårt vedkomande) Otto (Sebastian Legaard Engeland) og Kånrad Kanon (Kaleb Haile) oss med på ein tur i det indre av Tigerbussen. Der fann vi raskt ut at den hadde mista draumane sine og falle i dvale, og så var det vår oppgåve å vekke opp att det som var mista. Det blei ein spennande tur gjennom bussens indre der opplevingsrik og magisk scenografi, gode forteljarar og unganes kreativitet gjorde at mykje blei retta opp. Men Centi Meter hadde likevel framleis makta. Bak spionglass fekk vi rett nok sjå at ho i ein ubevakta augneblink tok nokre dansetrinn, og sjølv om det var ein ørliten detalj, fekk dei fleste ungane med seg at ho kanskje også hadde andre sider.

Etter rundturen i bussen samla vi oss i klasserommet til ei oppsummering og rådslaging om kva vi skulle gjere. Klassestyraren las opp Centi Meters nye reglar for kva som ikkje lenger var lov, og reaksjonane i klasserommet var hundre prosent eintydige. Dette går ikkje an. Så var det, med litt hjelp av Kånrad Kanon og Otto, men først og fremst til imponerande rettleiing og styring frå læraren deira (Lisbeth Waaler), at dei diskuterte seg fram til ulike løysingar for på ikkje-valdeleg vis å overvinne Centi Meter. Etter ein heil skuletime, og lada med gode idear, teikningar og parolar slo vi oss saman med dei andre klassane og toga attende til Tigerbussen medan vi song så det ljoma: «Kan du høyre barnas brøl». Der møtte vi Centi Meter som i starten var heilt urokkeleg. Men som etter kvart blei overtala til å ta nokre dansetrinn, le litt og gjere ting som ho ikkje kunne måle. Og så synte det seg, lag for lag, at Centi Meter berre var ein lydig brikke i eit spel styrt av andre. Og det heile enda i dans, song, gjøgling og rein glede.

Sett utanfrå kan opplegget sjå ut som eit klassisk barneteater der ungane tek saka i eigne hender mot uvitande og dumme vaksne. Men det er berre skjelettet, for denne framsyninga var så uendeleg mykje meir. Og sjølv om ouverturen og avslutninga i den rundt to timar lange framsyninga var leia av profesjonelle aktørar, så var for meg, og kanskje også for ungane, skuletimen der dei med liv og lyst og fullstendig innleving i problematikken diskuterte seg fram til kva dei skulle gjere, den viktigaste delen. Her var det interaksjon på særs høgt nivå, og sjølv om det i klasse 2A på Abildsø, som i alle andre klassar, er nokre bjøllesauar som er litt kjappare og meir kreative enn dei andre, så var alle i klassen med i ei deltaking som var imponerande. På morgonkvisten hadde Tigerstadsteatret hatt ein liten gjennomgang med lærarane om kva dei kunne/skulle gjere i denne timen. Men det eg opplevde i klasserommet var ein umåteleg dedikert lærar (Lisbeth Waaler) som verkeleg tok regi og stod i rolla som om ho skulle vere ein profesjonell skodespelar. Ho hadde ein mild kontroll samstundes som ungane fekk styre det heile, og ho var på eit smidig vis særs påpasseleg med at alle røyster skulle høyrast. Eg blei heilt rørt, og tenkte – For ein lærar! Men så høyrde eg frå dei andre gruppene i ettertid at dei hadde hatt same læraroppleving. Slik blei denne framsyninga også ein indirekte og gedigen hyllest til den norske lærarstanden.

«Tigertruppens fabularium» var ei oppleving av dei heilt sjeldne, sjølvsagt først og fremst for ungane som levde seg fullstendig inn i rollene og som indirekte fekk lære mykje om demokrati og deltaking, men også for meg som berre var ein observatør. Framsyninga er drive fram gjennom nitid planlegging av logistikk ned på detaljnivå utan at eg følte at vi gjekk etter klokka, og av Hilde Brinchmanns meir enn sikre regigrep. Med fantasirike kostyme, og trygge skodespelarar som visste akkurat balansen mellom eige spel og å la ungane sleppe til, la Tigertruppen opp rammeverket for framsyninga. Men i minst like stor grad var dette ei oppsetjing der ungane også spela hovudrolla utan å skjøne det sjølve. Dei fekk ei opplevings- og særs lærerik reise inn i kunstens og magiens verd og ikkje minst ein solid opplæring i demokrati og deltaking. Og frå utsida var også produksjonen ein gedigen hyllest til alle dei flinke og oppofrande lærarane vi har i dette landet, ei yrkesgruppe som for tida er like utsett som kunsten, kulturen og alt det ikkje-målbare, og som fortener langt meir enn den virtuelle applausen eg kan gi dei med denne vesle meldinga.

Det er langt mellom kvar gong eg er så oppglødd og glad som etter å ha sett, eller rettare opplevd og deltatt i, «Tigertruppens fabularium». Framsyninga hadde premiere i midten av april og blir spela fram til uti september. Heldige er ungane i Oslo som får besøk av ein slik magisk buss.

TEATER

«Markens lille grøde»
Hålogaland Teater, Scene øst
Av: Knut Nærum
Fritt etter Knut Hamsun
Tilarbeidd av Kristian Fr. Figenschow og Mari Andreassen
Regi: Morten Kjerstad
Scenografi: Linda Nilsen
Lysdesign: Espen Andre Hansen 
Komposisjon: Tore Bruvoll
Med: Kristian Fr. Figenschow

Eit overflødigheitshorn av ein monolog om den store nordnorske forteljartradisjonen.

Når to av landets fremste humoristar slår seg saman, kviler seg på Knut Hamsuns episke forteljing i «Markens grøde» og samstundes vegeterer på nokre av Nord-Norges dyktigaste forteljarar, er det lov å ha forventingar. Og i hovudsak innfrir Kristian Fr. Figenschow i monologen «Markens lille grøde» som hadde premiere på Hålogaland teater laurdag. Utgangspunktet var at Knut Nærum blei beden av teateret om å skrive ein tekst for Figenschow basert på romanen «Markens grøde». Det gjorde han, men etter kvart som Figenschow, saman med regissør Morten Kjerstad og dramaturg Mari Andreassen jobba med stoffet, oppdaga dei at Hamsuns roman i røynda er starten på ein nordnorsk forteljartradisjon, seinare vidareutvikla og foredla av folk som Cora Sandel (1880-1974), Peter Wessel Zapffe (1899-1990), Asbjørn Dybwad (1924-1973), Arthur Arntzen (1937-2025) og mange fleire, heilt fram til Isalill Kolpus, ein av Knut Nærums etterfølgjarar i «Nytt på Nytt».

Slik blei Nærums opphavelege tekst i «Markens lille grøde» skjelettet i ein hyllest til forteljargleda i nord, til den fargerike historia til Hålogaland Teater, og med mangt eit venskapeleg spark til søringar, og ikkje minst vestlendingar ettersom «Markens grøde» nå skal filmatiserast og innspelinga er lagt til – vestlandet!

Figenschow meiner at det ikkje lenger er leirbålet, men kjøkenet som i dag er forteljingas heimstad. Rundt kjøkenborda blir det fortald historier og loge. Difor er scena eit enkelt kjøken med respatexbord og stålrøyrsstolar sjølv om Figenschow vil ha det til at ettersom vi er på HT (Hålogaland teater), så er det vel eit HT-H-kjøken. Frå opninga av strør han om seg med eit utal ordspel av denne typen, gags, aforismar og onelinerar, og det stundom i eit tempo der du skal følgje godt med for å få med deg alt.

I løpet av ein dryg time tek Figenschow oss gjennom den nordnorske forteljartradisjonen frå ein «Markens grøde for dummies» via Hålogaland teaters eigen 55-årige historie, men der han også tek oss heilt attende til Peter Dass (1647-1707) og diktverket «Nordlands trompet» som kanskje var der det heile starta. Mellom alle ordspela og humoren har han også rolegare og meir alvorlegare parti der han fortel om historiene til filosofen Peter Wessel Zapffe, om Asbjørn Dybwad sine radiokåseri og til Arthur Arntzen som blei den mest folkekjære av dei alle. Og ettersom nordnorske heimar ofte hadde to biblar, humorbibelen «Vett og uvett» og den eigentlege, greier han også å gi oss sin eigen humoristiske versjon av første mosebok.

Linda Nilsen har laga ein enkel scenografi, som er eit kjøken med ulike reiskapar som Figenschow på kreativt vis nyttar til å gi liv til dei mange han portretterer. Tore Bruvoll har skrive noko ny musikk medan han også gir oss eit lydbilde frå James Brown til Mark Knopflers «Telegraph road» som faktisk blei inspirert av nettopp «Markens grøde». Morten Kjerstad har hatt regien. Mot slutten kunne nokre av scenene ha vore stramma litt inn, men i hovudsak får han til ei framsyning utan alt for mange daudpunkt, og der det spesielt er ei fin veksling mellom det hysterisk artige og det djupt alvorlege som tidvis faktisk også er ganske rørande.

Kristian Fr. Figenschow er ein av landets fremste komikarar, og denne forteljinga er som skapt for hans rike register. Ikkje all teksten er like god, men med sin sceniske sjarm greier han å gjere gull også av andre mineral. Det er sikkert nokre søringar, for ikkje å snakke om vestlendingar, som ikkje fattar alle poenga, men det får vere verst for dei.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 11. mai 2026.)

TEATER

«Vandringer til Falstad»
Turnéteatret i Trøndelag og Ulvilla teater
Manus, regi og scenografi: Arnulf Haga
Komponist: Asgeir Skrove
Musikar: Øyvind Gimse
Med: Line Heie Hallem, Lavrans Haga, Oda Eggen, Tor Ove Hallem, Nils Hallem og Bjørn Erland Søderstrøm.

Ei viktig og lite kjend historie der heilskapen diverre druknar noko i ein litt for omstendeleg detaljrikdom.

Med dagens verdssituasjon er det meir enn forståeleg at forteljingane frå andre verdskrigen framleis er aktuelle. Og i dag blir det heldigvis også løfta fram sider ved krigshistoria som lenge har vore ukjende, slik som kvardagen i den eigentlege heimefronten og den kampen dei mange anonyme kvinnene førte. Samstundes med å halde fortet heime med ungar og dagleg stell, dreiv mange av dei med livsfarleg illegalt arbeid utan å få korkje medaljar eller anerkjenning.

Regissøren og dramatikaren Arnulf Haga har tatt tak i ei slik historie, og i ein samproduksjon mellom Turnéteatret i Trøndelag og Ulvilla teater er det blitt eit lite og intenst kammerdrama som nå blir spela på Turnéteatrets intimscene i Verdal. I september 1941 blei den framståande kommunisten Rolf Nevermo frå Verdal arrestert av Gestapo, torturert og sett i fengsel på Vollan i Trondheim, før han eit par månadar seinare blei overført til Falstad fangeleir sør for Levanger. Heime i Verdal, tre mil unna, sat kona Johanne att med fire ungar og økonomisk og kjenslemessig uvisse. Gjennom dei tre åra mannen var fengsla, tok ho den lange turen til fangeleiren heile tretti gongar. I starten med mat og klede og for å vitje han, men etter kvart også som kurer med viktig informasjon mellom Milorg og dei innsette. Det siste var sjølvsagt med livet som innsats. Og etter tre år var ho, med fare for represaliar mot henne og ungane, med på planlegginga av Rolfs dramatiske flukt frå Falstad og over til Sverige.

Til nå har historia til Johanne Nevermo stort sett berre vore kjend i familien. Men gjennom mesteparten av dei tre åra skreiv ho dagbok, og det er på bakgrunn av desse notata at Arnulf Haga har skrive dramaet «Vandringer til Falstad». I dagbøkene skreiv Johanne berre om draumen om å redde mannen og få han heim, men lite eller inkje om det illegale arbeidet. Difor er dramaet blitt ei blanding av fakta og fiksjon, men med solid forankring i kva som faktisk skjedde.

På teaterets intimscene har Haga plassert publikum på alle fire sider rundt eit opphøgd og nake podium. I eine hjørnet av denne enkle scenografien, sit cellisten Øyvind Gimse i fangedrakt og spelar nykomponert musikk av Asgeir Skrove. Den både byggjer opp under dramatikken og understrekar handlinga, og følgjer framsyninga som ein skugge. Det heile tek til med at Rolf (Lavrans Haga) blir arrestert og Johanne (Line Heie Hallem) sit att med redsle og uvisse. Kronologisk følgjer vi Johanne gjennom tre år med besøk, kurerverksemd og planlegging av flukt, men først og fremst hennar kjensler og frykt. Eit godt og heilt avgjerande regigrep er at Johannes alter ego blir personifisert ved ungjenta Oda Eggen som yter henne motstand og blir både samvit og samtalepartnar. At den tolv år gamle amatøren akslar den tekstrike rolla så overtydande, er verkeleg med på å løfte framsyninga.

Line Heie Hallem greier på utsøkt vis å gi truverdig og mangesidig liv til Johanne, til kvardagane med ungar og økonomisk uvisse, lengt og kjærleik, det livsfarlege illegale arbeidet og draumen om å få mannen heim. Ekstra sterkt og nært blir det når vi veit at Hallems eigen farfar var ein av grenselosane som i 1944 fekk Rolf Nevermo trygt over til Sverige. Lavrans Haga som Rolf har mindre å spele på, og blir meir eit symbol på kva Johanne kjempa for enn ein heil person å kome innpå og forstå. I dei mange rollene som tyske soldatar, fangevaktarar, milorgmenn og grenselosar, nyttar framsyninga tre dyktige amatørar frå Ulvilla teater.

«Vandringer til Falstad» er eit viktig bidrag for å løfte kvardagsheltane og få ei meir komplett krigshistorie. Men Arnulf Hagas drama er i for stor grad knytt til det konkrete innhaldet i dagbøkene til at dette blir heilt vellukka. Den store forteljinga druknar litt i alle dei trivielle detaljane som gjer framsyninga vel omstendeleg.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 6. mai 2026.)

TEATER

«Pippi Langstrømpe»
Teatret Vårt, Arbeideren, Ålesund
Av: Astrid Lindgren
Regi: Johanna Mørck
Scenografi og kostyme: Silje Sandodden Kise
Koreografi: Zezé Kolstad
Musikalsk ansvarleg: Bård Watn
Med: Anne Wiig, Conrad James McLean og Anette Sissener Amundsen

Akrobatisk og energisk Pippi i ei tett og underhaldande framsyning.

Oppsetjinga «Pippi Langstrømpe» på Teatret Vårt i Ålesund syner at det er fullt mogeleg å lage særs vellukka framsyningar med relativt enkle middel. Forteljinga om Pippi er godt kjend, og i Johanna Mørcks overtydande regi er dette blitt ein forkorta og konsentrert versjon der vi gjennom berre ein snau time likevel får med det viktigaste, som historia til Pippi, vennskapet med Tommy og Annika, dei udugelege politimennene Kling og Klang, og møtet med tjuvane som vil stele gullmyntane hennar.

På den vesle scena i Arbeideren kulturhus i Ålesund har Silje Sandodden Kise laga ein scenografi som både er eit klatrestativ og Villa Villekulla og som slik gir overraskande godt rom for akrobatikk, forbrytarjakt, leik og masse ablegøyer. Hit kjem Pippi (Anne Wiig) flyttande med hesten sin (kjepphest), apen Herr Nilsson og ein koffert full av gullmyntar. Rett etter at ho har etablert seg, dukkar Tommy (Conrad James McLean) og Annika (Anette Sissener Amundsen) opp på veg til skulen. Etter dei kjem også politimennene Kling og Klang for på urkomisk og fullstendig fåfengt vis å overtyde Pippi om lukka ved å bu på barneheim. Og om natta får ho besøk av to tjuvar som også kjem fullstendig til kort mot den oppfinnsame niåringen.

Det er ikkje grenser for kva den enkle, men kreative scenografien til Silje Sandodden Kise kan nyttast til, og Zezé Kolstad har laga ein koreografi som passar scenografien perfekt der klatring, dans og akrobatikk i scenografien gjer Pippi til ei jente som med sine halsbrekkande stunt rett som det er nærast opphevar tyngdekrafta.

Anne Wiig spelar Pippi med ein enorm energi, med presis timing og eit kroppsspråk og ein mimikk som er overtydande. Ho er passe rampete og full av sjarm i tillegg til at ho syng godt. Conrad James McLean og Anette Sissener Amundsen spelar både Tommy og Annika, Kling og Klang og dei to tjuvane. Medan Pippi syng eller finn på rare ting, er det raske scene- og kostymeskift for dei to andre, og sjølv om dei vekslar på fleire roller, er det aldri tvil om kven som er kven. Særleg var dei herleg komiske som dei to klossete politimennene som vil sende Pippi på barneheim.

Regissøren Johanna Mørck, til dagleg skodespelar ved Teatret Vårt, har laga ei framsyning som er opplevingsrik, utan daudpunkt og som blir spela i høgt tempo og med mykje energi. Kontakten med publikum var upåklageleg, og det nærast kokte i salen den stutte timen det heile varte.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 4. mai 2026.)

TEATER

«Hekken»
Det Vestnorske Teateret, scene 2
Av: Makalaus produksjonar (Stine R. Svellingen Sacha Slengesol Balgobin og Tora Troe)
Regi og koreografi: Ingrid Askvik og Berit Einemo Frøysland
Scenografi og kostyme: Tora Troe
Komponist: Emily Adomah
Lysdesign: Randiane Aalberg Sandboe
Med: Sacha Slengesol Balgobin, Stine R. Svellingen og Kaja Linder Henriksen

Ei tvers gjennom sjarmerande, varm, inkluderande og opplevingsrik framsyning som eg håpar kan bli sett opp att slik at fleire får høve til å sjå.

På biscena på Det Vestnorske Teatret er det den siste veka i april spela ei upretensiøs, opplevingsrik, sjarmerande og vakker lita framsyning for barn, og spesielt for ungar med funksjonsvariasjonar. «Hekken» handlar, som tittelen fortel, om ein hekk. Ein gartnar (Kaja Linder Henriksen) vatnar, gjødslar og ser til at hekken, og alle dei andre plantane i hagen får gode vekstvilkår. Ho har tilsynelatande full kontroll. Men så tek hekken til å leve sitt eige liv, det blir hol i han, og ut kryp to figurar (Sacha Slengesol Balgobin og Stine R. Svellingen) som etter kvart lagar mykje styr og vanskar for gartnaren.

Det ganske nystarta kompaniet Makalaus Produksjonar (Stine R. Svellingen og Tora Troe) har som føremål å utvikle teaterframsyningar for barn og unge med funksjonshemmingar og med særlege behov, og legg vekt på å lage sanselege produksjonar. I fjor såg eg framsyninga «Skogsprinsessa» av kompaniet «Eventyr i parken», eit lite vandreteater i skogen der både Svellingen og Troe var medverkande. I tematikk var det litt beslekta, men det var utandørs, og ei rein barneframsyning utan meir spesifikk målgruppe. Etter idé frå Svellingen, er «Hekken» blitt utvikla som ei sanseleg oppleving der dansen er integrert del av framsyninga. Difor er regissørane Ingrid Askvik og Berit Einemo Frøysland også koreografar. Og dette er ein samproduksjon mellom Makalaus Produksjonar og Det Vestnorske Teatret.

Framsyninga tek til med gartnaren (Henriksen) som held på med sitt, og i bakgrunnen er det ein stabel med grøne matter som kan illudere ein hekk. Men så dukkar altså desse to leikne figurane (Balgobin og Svellingen) opp som ein uroleg del av hekken, eller kanskje som ugras eller anna som kan forstyrre idyllen. Og resten blir ein artig leik, litt som katt og mus, mellom gartnaren og dei to. Det er ingen tale, berre lydar, song og handling. Og enkel dans, meir som koreografert rørsle. Dei to regissørane og koreografane Ingrid Askvik og Berit Einemo Frøysland har laga ei tett og stram framsyning med god dramaturgisk stigning, men som også gir store rom for leik og improvisasjon når det blir som mest interaktivt.

«Hekken» blei spela både som opne framsyningar for mindre barn, og som lukka for spesielle grupper. Eg var så heldig å få ei lukka framsyning for sju barneskuleungar med ulike funksjonsvariasjonar. Dei hadde alle med sin eigen personlege assistent, og medan vi venta på at det skulle begynne, var det, om ikkje utagering, så i alle fall vanskeleg å finne ro eller å halde seg tause. Så tok framsyninga til, og etter nokre få minutt var det tagnad og djup konsentrasjon om det som skjedde. Med enkle middel og med invitasjon til å ta del og gjere dette så interaktivt som publikum måtte ønske, fekk dei tre på scena all merksemd, og det var openbert at her var det fengslande opplevingar for dei frammøtte.

I løpet av dei førti minutta som «Hekken» varte, fekk vi ei sanseleg, sjarmerande og varm lita framsyning som trass små og enkle middel likevel ga oss mange fine opplevingar. For meg er det å sjå korleis publikum responderer i slike framsyningar ofte ein nesten like stor del av teateropplevinga. Og her var det tydeleg at dette fenga.

Nå er speleperioden på Det Vestnorske Teatret over, men denne framsyninga burde vere mogeleg å turnere med så eg vil håpe at Makalaus Produksjonar kan ta henne med vidare til eit større publikum om ikkje Det Vestnorske Teateret set opp fleire visingar.

OPERA

«Carmina Burana»
Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps
Kimen kulturhus, Stjørdal
Av: Carl Orff
Regi: Ane Aass
Dirigent: Bjarte Engeset
Kormeister/assisterande dirigent: Eva Holm Foosnæs
Scenografi: Gjermund Andresen
Kostymedesign: Anne Spets
Maskedesign: Maren Togstad
Lyskonsept/idé: Ingrid Skanke Høsøien
Lysdesign: Harald Aas
Lyddesign: Terje Halland
Koreografi: Seela Wanvik
Solistar: Lina Johnson, Simen Bredesen, Italo Proferisce og Iris Mundal Tjørhom (Operaskolen)
Med: Luftforsvarets Musikkorps, Blauwal Company og koristar frå Trondhjems Studentersangforening (TSS), Folk frå og rundt NTNU, Institutt for musikk og unge songarar frå Operaskolen

Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps si oppsetjing av operaen «Carmina Burana» er noko av det mektigaste eg har sett på ei scene på lenge, og var eit vektig innlegg i ordskiftet om kulturens plass i totalforsvaret.

Dette er ikkje ei tradisjonell melding, men meir eit forsøk på å rette opp ei unnlatingssynd samt å fortelje folk kva for stor kunstnarleg oppleving dei gjekk glipp av i veka som gjekk. Eg har skrive om teater i rundt femti år, men når det gjeld andre former for scenekunst, som dans og opera, er dei diverre litt utanfor komfortsona mi. Eg kan for lite, og eg manglar språk så eg vegrar meg for å melde desse kunstformene. Samstundes er det slik at god scenekunst i vel så stor grad talar til kjensler som til forstand og det analytiske. Og som alle andre menneske veit eg når noko treff meg som ei eineståande oppleving. Slik var det med operaen «Carmina Burana» som spela i Kimen kulturhus i Stjørdal i veka som gjekk. På grunn av hektisk reiseverksemd for å sjå teater andre stadar i landet, var det med eit naudskrik eg greidde å kome meg til Stjørdal på operaens siste speledag. Men som ei av dei sterkaste sceneopplevingane eg har hatt det siste året, var turen og besøket vel verd strevet.

«Carmina Burana» er skriven av den tyske komponisten Carl Orff (1885-1982) i 1936. Det er ein noko annleis opera, relativt stutt, inga rettlina episk forteljing, og i røynda ei tonesetjing av 24 tekstar frå ei samling dikt frå 1200-talet. Her er eit utal ulike tema som lagnad, personifisert ved guden Fortuna, men også alle tenkelege sider ved å vere menneske, slik som attrå, rus, lykke, kjærleik og meir til. Det einaste einskaplege i operaen, er kanskje musikken til Orff der spesielt korpartia er blitt ikoniske, og det får vi tydeleg prov på i denne produksjonen. Men sjølv om det er mange og sprikande tema, står dei i denne oppsetjinga likevel fram som ein heilskap. Det skuldast i stor grad regissøren Ane Aass si særs heldige hand om regien og hennar gode og nære samspel med den mektige musikken.

Kunstnarar og kuratorar plar ofte å lage brukarrettleiingar og hjelpe oss i å tolke inn element det elles er vanskeleg å få auge på, noko som tidvis kan verke både påklistra og slitsamt. I samband med denne produksjonen har både Opera Trøndelag, Luftforsvarets Musikkorps og regissøren Ane Aass skrive omfattande manifest om at denne framsyninga i realiteten handlar om ei form for forsvar eller kulturell beredskap i ei krisetid. I samband med at 2026 er det nasjonale totalforsvarsåret (beredskapsåret), er jo dette høgst politisk korrekt, og kunne vere ein litt søkt måte å kontekstualisere på og å setje ein mangslungen og litt sprikande opera inn i ein samfunnsmessig samanheng. Men etter å ha opplevd dette fyrverkeriet av ei oppsetjing, er eg den første til å seie meg samd. Denne framsyninga er årets beste grunngjeving for kulturens og dei sanselege opplevinganes særs viktige plass i vårt totalforsvar. Slik Arne Lygres «Tid for glede» fekk folk til å juble etter to år med pandemi, gjer «Carmina Burana» det same for oss i ei tid med alt for mørke skyer på verdshimmelen.

Frå den første spede starten med operaen på Steinvikholmen har eg følgd ein del av produksjonane til det som etter kvart er blitt Opera Trøndelag. Og det har vore mange vellukka oppsetjingar med det krevjande, men gode samarbeidet mellom profesjonelle og amatørar. Men aldri noko i det formatet vi her var vitne til. Og Luftforsvarets Musikkorps, som har ei godt over 200-årig historie, har eg også hatt gleda av å følgje, særleg i dei mange kreative og leikne samproduksjonane dei har hatt med Cirka Teater, som «Verkstøy» (seinare omdøpt til «Musika Mobile») på Ytre Kongsgård i 2009 og teaterkonserten «Driv» på Nedre Elvehavn i 2021. Når Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps nå har gått saman om ein opera, er det eit samarbeid eg håpar vi kan få meir av.

Scenerommet i Kimen kulturhus i Stjørdal er fylt nesten til randa. Normalt sit orkesteret i grava eller på side- eller bakscena, nesten usynleg for publikum. Men i denne framsyninga skal vi ikkje berre høyre, men også sjå musikken. Scenograf Gjermund Andresen, ein av dei mest produktive scenografane i landet det siste året, har laga eit skråstilt stillas av såkalla key clamps, slikt ein lagar fortaugsrekkverk og liknande av, og i tre høgder sit dei nærare tretti musikarane (i militære uniformer) synleg for alle. Dirigenten, Bjarte Engeset, står heilt på sida av sceneopninga, godt synleg for både musikarar og publikum. Men stillaset er ikkje berre plattform for musikken, men også leikegrind for dei fem sirkusartistane frå Blauwal Company som i starten klatrar og smyg seg rundt i stillaset som ein ouverture til kva vi seinare skal sjå frå dei.

Så tek det til med det eg opplever som eit mektig kor, men som også berre er ein forsmak på kva vi etter kvart skal sjå, – og høyre. Det er koristar frå Trondhjems Studentersangforening og folk med tilknyting til Institutt for musikk ved NTNU. Med diskré men utsøkt bruk av heve/senke-scene veks koret, og på det meste trur eg det var rundt 70 songarar på scena. Koreografen Seela Wanvik har i tillegg fått dei til å bevege seg som ein lettversjon av ein militær tattoo, noko som gjer songen endå meir mektig og spektakulær og gir ein litt militær symbolikk til dei som vil tolke krigen eller i alle fall forsvaret inn i dette. For i denne operaen er tolkingshøva meir enn legio.

Den same symboltyngda gir det store og uniformerte orkesteret til Luftforsvarets Musikkorps. Utan at eg skal freiste å gi noka grundig musikalsk vurdering, var tonefølgjet, under diskré leiing av Bjarte Engeset (trengt opp i eit hjørne som han var), perfekt tilpassa både solistar, kor og handling, og for meg var særleg blåserekka med på å gjere lydbildet spesielt mektig.

Framsyninga har berre tre solistar. Det er sopranen Lina Johnson, tenoren Simen Bredesen og barytonen Italo Proferisce. I tillegg til den unge Iris Mundal Tjørhom frå Opera Trøndelags eigen operaskole. I den grad oppsetjinga har noka historie, er det desse fire som formidlar den. Ein liten familie som i møte med lagnaden blir drive frå kvarandre, men som finn attende til ei form for erkjenning og forsoning. Eg skal halde meg frå ei nærare omtale av dei songlege prestasjonane for på dette området er eg ein novise og manglar språk. Men eg veit kva som rører meg og gir meg gode opplevingar, og det gjorde alle desse solistinnslaga til fulle. Og særleg det eg vil kalle det velbalanserte og dermed mest illustrerande og ikoniske tablået av dei alle. Det skal eg kome attende til.

Ettersom eitt av denne operaens viktigaste element er lagnaden, og korleis den kan få oss både ut av og i balanse, har regissøren Ane Aass gjort nettopp balansen til eit sentralt element. Det har ho gjort ved å leggje inn integrerte stunt frå dei fem i Blauwal Company. Dei er alle utdanna frå Stockholms Konstnärliga Högskola i 2024 og er sirkusartistar på enormt høgt nivå. Og på meisterleg vis har Aass greidd å få dei halsbrekkande øvingane deira til å bli ein integrert del av framsyninga som slik utforskar menneskeleg ekvilibrium og balanse. Og dette er langt meir enn vanleg akrobatikk. Særleg er ei klatreøving i eit reip meir å rekne som synkron og vakker ballett enn som eit sirkusnummer.

Og for å kome attende til det eg omtala som det mest illustrerande innslaget, så er det når fire av akrobatane har tatt pause i stunta sine, og står på ei tradisjonell dumphuske eller disse, to på kvar side. Breibeint og på midten står solisten Lina Johnson og syng medan vippa gradvis kjem i balanse. Saman med den flotte songen blei det ei ikonisk og symboltung scene som vil sitje lenge i minnet.
Eg har sett mange oppsetjingar der Ane Aass har vore regissør, både i hennar eige produksjonsselskap RAA produksjonar, og som frittståande instruktør. Det eg har sett har vore oppsetjingar i små format med få skodespelarar og ikkje akkurat hovudsceneoppsetjingar. Med «Carmina Burana» tek ho eit sjumilsskritt, ikkje berre inn på ei svær scene, men også i eit format som både logistisk og kunstnarleg er særs krevjande. Meir enn hundre aktørar skal framføre noko synkront, og det skal gjerast med både musikk, spel, song og akrobatikk. Dette arbeidet kan synest like halsbrekkande som nokre av dei akrobatiske stunta vi fekk oppleve. Men Ane Aass greier det til fulle og syner med dette nye kvalitetar som regissør. Eg grip etter den hatten eg ikkje har for å ta han av og takka alle medverkande i denne operaen for ei eineståande kunstnarleg oppleving.

MUSIKAL

«Ruth Maier»
Trondheim Symfoniorkester & Opera
Trøndelag Teater, Game scene
Av: Gisle Kverndokk og Aksel-Otto Bull
Regi og scenografi: Markus Olzinger
Co-regissør: Elisabeth Sikora
Visuell design: Jürgen Erbler
Lysdesign: Ingo Kelp
Lyddesign: Harald Soltvedt
Dirigent: Peter Szilvay
Orkester: Daniel Turcina, Sophie Berggren, Lars Hilde, Odd-Bjørn Øslebø Lund, Helgi Thorleiksson, Julia Neher, Jaroslav Havel, Nils Anmarkrud Bergaust og Erlend Auestad
Med: Mathilda Bonnevier, Ingrid Tykhelle Kayser, Emma Stallvik, Yngve Gåsøy-Romdal, Nora Oleanne Sårheim, Renate Ekerhovd, Arnar Aarnes Bjorøy, Asbjørn Hagen og Andreas Hoff

Kammermusikalen «Ruth Maier» er blitt ei mektig musikalsk oppleving, men teksten kunne nok i større grad ha handla om meir enn kjærleiksforholdet til Gunvor Hofmo.

Ruth Maier (1920-1942) vaks opp i Wien i Austerrike i ein familie med jødisk bakgrunn. Alt frå 1933 tok ho til å skrive dagbok om kvardagen, kjærleik, livet og dei store spørsmåla. Etter Anschluss og dei aukande jødeforfølgingane fekk litlesøstera hennar, Judith, reise til England som del av ein barnetransport. Ruth var for gamal for dette programmet, men via fagforeiningsmannen Arne Strøm fekk ho i januar 1939 reise til Norge for å gå på skule og bu hjå familien til Strøm på Lillestrøm. Etter artium i 1940 freista ho å kome seg vidare til USA, men utan å lykkast. Den første krigshausten blei ho med i Arbeidstenesta (AT), ein opphaveleg frivillig organisasjon for ungdom, men som etter kvart blei sterkt nazifisert. Under arbeid på Biri møtte ho den seinare forfattaren Gunvor Hofmo (1921-1995), og dei to blei kjærastar. Men i november 1942 blei Ruth Maier arrestert av norsk politi, send med skipet Donau til Tyskland og gassa i hel i Auschwitz få dagar etter.

Dette kunne ha vore berre ei av uendeleg mange relativt anonyme holocausthistorier. Men då Gunvor Hofmo døydde, fekk Jan Erik Vold tilgang til dei åtte dagbøkene etter Ruth Maier. På grunnlag av dei, ei rekkje brev frå korrespondansen mellom dei to søstrene Ruth og Judith, og eit nitid kjeldearbeid, skreiv Vold i 2007 boka «Ruth Maiers dagbok» der vi får innblikk i livet og tankane til ei uvanleg kunnskapsrik, klok og kreativ ung kvinne, og om forholdet hennar til Gunvor Hofmo. Boka er omsett til tolv språk, og då eg var i Wien for femten år sia, stod den tyske utgåva fremst i alle bokhandlane eg vitja.

Komponisten Gisle Kverndokk og regissøren og dramatikaren Aksel-Otto Bull sette seg tidleg føre å lage eit musikkspel om historia til Ruth Maier, og alt i 2014 var musikalen ferdig. Men vegen til premiere var lang, og undervegs blei det også vurdert å lage opera. Etter mindre oppsetjingar i USA, blei det urpremiere på «Briefe von Ruth» i Austerrike i 2023, og det var ei oppsetjing som hausta to av Tysklands største teaterprisar.

Endeleg, tre år etter, er kammermusikalen komen heim, og fredag hadde Trondheim Symfoniorkester & Opera norgespremiere som gjestespel på Trøndelag Teaters gamle scene. Jamvel om det musikalske ligg i grenselandet mellom opera og musikal, har Bull og Kverndokk meint at teksten, dagboksnotata og breva, er så viktige at dei har latt det vere mykje dialog, og difor kalla det ein musikal. Det er eit godt val, og sjølv om dei ni på scena alle er songarar, kjem dei, med god personinstruksjon, særs godt også frå spel og det verbale, og i særleg grad dei to hovudrolleinnehavarane.

Vi startar med at Gunvor Hofmo (Ingrid Tykhelle Kayser) i retrospekt presenterer oss for den unge Ruth (Mathilda Bonnevier) i Wien, om dagboknotat, kvardagsliv og meir dramatiske hendingar før ho kjem til Norge. Framsyninga er bygd opp som ei rekkje små tablå med utsnitt frå livet og lagnaden hennar. Men hovudvekta er lagt på kjærleiksforholdet mellom Hofmo og Maier. Sjølv om jødeforfølging, verdskrigen og dei storpolitiske spørsmåla er til stades, så blir dei diverre alt for sjeldan særleg meir enn eit bakteppe. Ruth Maier var eit uvanleg multitalent som forfattar, tenkar og biletkunstnar, og personleg syns eg det blei litt snautt å konsentrere seg i så stor grad om kjærleiksforholdet.

Markus Olzinger, som er både regissør og scenograf, har laga ein enkel scenografi med fleire nivå, og saman med draperi og utsøkt bruk av projeksjonar skapar han effektivt ulike rom og situasjonar. Det er mange tablå, men skifta går saumlaust, og det ni personar store orkesteret under leiing av Peter Szilvay bidreg til å binde det heile saman. Trøndelag Teaters gamle scene er ikkje nokon god konsertsal, og akustikken ytte diverre ikkje musikalen full rettferd. Men musikken til Gisle Kverndokk var likevel ei mektig, og ikkje minst mangfaldig oppleving. Å lage musikal av ei så tragisk historie er ikkje enkelt, men her fekk vi eit fargerikt musikalsk spenn frå det triste og mollstemde til det langt meir livsglade.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 28. april 2026.)

TEATER

«Hva er det?»
Teatret Vårt, Storyville, Molde
Idé: Sara Fellman
Utvikla av: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord
Regikonsulent: Katja Lindeberg
Med: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord

Ei enkel og upretensiøs framsyning stappfull av opplevingar for dei aller minste.

Dei fleste er samde om at det enkle ofte er det beste. Men å gjere noko som både er enkelt og vellukka, kan paradoksalt nok vere ganske vanskeleg. På biscena til Teatret Vårt i Molde har dei verkeleg fått det til. Der blir det for tida spela ei framsyning for barn frå tre år og oppover. «Kva er det?» er ei upretensiøs og tilsynelatande særs enkel klovnehistorie i den grad det i det heile er ei historie. Sara Fellman, som også har bakgrunn frå sjukehusklovnane, fekk ideen til framsyninga og saman med Lars Melsæter Rydjord har ho utvikla konseptet. Og ettersom dette er ein produksjon på økonomisk sparebluss, så var det ikkje pengar nok til ein eigen regissør, men berre litt konsulenthjelp. Valet av Katja Lindeberg, kanskje den i landet som verkeleg har drive klovneri til ein vitskap, var klokt, og truleg avgjerande for resultatet. For i løpet av berre førti minuttar får vi ei opplevingsrik og interaktiv stund som held dei yngste fullstendig oppslukt.

Utan scenografi, men med fine kostyme og ein del kreative rekvisittar kjem dei to klovnane inn på scena. Dei skal henge opp ei snor med vimplar, og at det går an å lage så mange artige påfunn ut av ei så triviell handling, er imponerande. Samstundes veit dei to akkurat kor grensa går for når repetisjonane og stunta blir keisame og ikkje artige lenger. Så når vimplane er oppe, går dei over til ei opplevingsrik reise i små trivielle rekvisittar. Frå eit par barnesko tryllar dei fram ei rekkje egg i ulike fargar, og frå ein stor sekk dei bokstaveleg talt kan dykke ned i, hentar dei fram bøtter og spann, eit horn og mykje anna. Ved å dele både egg og andre rekvisittar med ungane (og dei vaksne) i salen, blir det etter kvart duka for ein konsert av det reine symfoniorkester.

Berre førti minutt varar det, men på denne stutte tida greier Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord og gi oss opplevingar som var det ei heilaftans oppsetjing. Utan ord, berre med ekspressive lydar, er dei presise og samkøyrde, men likevel særs fleksible for reaksjonar frå publikum i ei framsyning som eg vil tru er forskjellig frå dag til dag, alt avhengig av publikum. Og der dei to på scena har ein timing der dei veit akkurat kva som skal til for å halde merksemda i salen.

TEATER

«Til minne om familien»
Hålogaland Teater, Scene Vest
Av: Monica Isakstuen
Regi: Hanne Tømta
Scenografi og kostyme: Nora Furuholmen
Lysdesign: Øyvind Wangensteen
Lyddesign: Erik Hedin
Med: Julia Bache-Wiig, Alexander Rindestu, Sindre Arder Skildheim, Ingrid Mikalsen Deinboll, Hanne Mathisen Haga, Ellen Andreassen og Kristine Henriksen

I Hanne Tømtas regi blir «Til minne om familien» eit nådelaust blikk på familien som institusjon.

Frå Monica Isakstuen debuterte som dramatikar med «Se på meg når jeg snakker til deg!» på Rogaland Teater i 2019 har ho vore særs produktiv, og det er blitt minst eitt nytt drama per år. Men til nå er stykka hennar berre sette opp på bi- og intimscener. Ho skriv rett nok om nære relasjonar, altså om intimsfæren, så då er det kanskje nærliggjande å velje intimscener. Men det er inga naturlov som seier at eksistensielle familiedrama må bli spilte på småscener, så når Hålogaland Teater nå har vald å presentere Isakstuens siste drama, «Til minne om familien» på teaterets hovudscene, var det på høg tid. Og det overtydande resultatet synte at valet var heilt rett.

«Til minne om familien» er skrive spesielt for Hålogaland Teater, og dels på grunnlag av intervju Isakstuen har gjort med tilsette på teateret. For når det gjeld familierelasjonar er vel dei fleste av oss ekspertar, om ikkje på løysingar, så i alle fall på situasjonen. På same vis som i dramaet «Dette er ikke oss», ein av dei beste tekstane hennar, møter vi ein heilt vanleg kjernefamilie med ein far, ei mor, ei søster og ein bror. Dei er heilt ordinære og tilsynelatande velfungerande. Her er rett nok små gnissingar, men ikkje meir enn hjå dei fleste. Ein bror (Sindre Arder Skildheim), som truleg er yngst, er ein spørjande liten kvardagsfilosof som også kan verke litt nevrotisk. Ei søster (Ingrid Mikalsen Deinboll) er truleg tenåring, litt kontrær og oppgitt over alt og alle. Og Ei mor og Ein far (Julia Bache-Wiig og Alexander Rindestu) svarar ungane litt i hytt og vêr og freistar å vere diplomatiske og å glatte over det som måtte vere av konfliktar. Altså som hjå dei fleste familiar. Men så syner det seg raskt at dette likevel er ei eining i full oppløysing. Det får vi særs godt illustrert når Isakstuen let Røyndomen (Hanne Mathisen Haga), Kjærleiken (Ellen Andreassen) og Døden Kristine Henriksen) bli personaliserte og besøke, eller rettare heimsøke den vesle familien. For heile tida må vi jo alle forhalde oss til røyndomen. Og både døden og kjærleiken kan dukke opp når du minst ventar det.

I tidlegare drama har Isakstuen sett søkeljos på og pirka i dei nære relasjonane på eit vis som både er attkjenneleg og som kan kjennest vondt. Denne gongen går ho mykje lenger og stiller heilt grunnleggjande spørsmål ved familien som institusjon. Er familien eit fengsel der medlemmane øydelegg seg sjølve, eller er den eit utviklande fellesskap?

Regissøren Hanne Tømta har ikkje sett opp noko av Isakstuen tidlegare, men bakgrunnen hennar som ein framifrå Tsjekhov-tolkar med lite faktisk handling og mykje undertekst viste seg å vere midt i blinken. Tømta har fått fram nyansar og undertonar som ein ikkje openbert finn i sjølve manus, men som understrekar og vidareutviklar Isakstuens tekst. Saman med sine faste samarbeidspartnarar, Nora Furuholmen på scenografi og kostyme, og Øyvind Wangensteen på lys, har ho skapt ein vakker og stilfull fasade om ein familie som heilt frå opninga på symbolsk vis er i ferd med å gå i knas. Furuholmens scenografi er eit stilisert familieinteriør med sofa og spiseplass, men som delt opp i element også gir rom for så mykje meir. Og symboltungt er det når alt heilt umerkeleg tar til å gli frå kvarandre mot slutten. I sofaen kan familien sitje og ha sine samtalar, men her tronar også dei tre ubedne gjestane som eit slags familiens tribunal. Wangensteens lyssetting skapar uttrykksfulle stemningar, settingar, scener og rom på den elles store scena. Og lyddesignen til Erik Hedin utfyller det heile der kontrasten mellom det vakre vi sansar, og det øydeleggjande vi opplever, er stor.

Dei sju aktørane leverer eit uvanleg presist og synkront ensemblespel i ei oppsetjing der orda i den omfattande tekstens mange lag får lov å spele hovudrolla. Ingen av dei dei fire i familien, er eintydige personar, men samansette og mangefasetterte slik vi alle er. Og personinstruksjon og det nyanserike ensemblespelet understrekar dette til fulle i eit drama der ubehaget ligg som eit latent bakteppe.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 21. april 2026.)