Amund Grimstad

TEATER

«For lukkede dører»
Trøndelag Teater, Studioscena
Av: Jean-Paul Sartre
Omsett av: Elisabeth Thams
Regi: Lea Fedida Claussen
Scenografi og kostyme: Maya Livingstone
Lysdesign: Magnus Hjortlund og Eivind Myren
Lyddesign: Thordis Ivarsdottir
Med: Ingrid Bergstrøm, Hans Petter Nilsen, Sunniva Du Mond Nordal og Thomas Jensen Takyi

Ei velregissert oppsetjing om vårt sjølvpålagde helvete når vi gjer oss avhengige av stadfesting frå andre i staden for å stå for eigne val.

Jean-Paul Sartres (1905-1980) eksistensielle einaktar «For lukkede dører» («Huis Clos») frå 1944 er rekna som eitt av førre hundreårets sentrale drama. Norgespremieren var alt i 1946, og seinare er det blitt oppført ei rekkje gongar her i landet, men berre ein gong dei siste 25 åra. Når Trøndelag Teater nå vel å setje det opp att, er det fordi samtida vår har gjort det meir aktuelt enn på lenge. Nok ein gong er det naudsynt å stille spørsmål ved menneskas ansvar og reelle valfridom, og om korleis blikket frå andre gir oss ei kjensle av tap av fridom og å bli overvaka.

Tre menneske hamnar i eit lukka rom som dei raskt forstår er helvete. Det er ein plass utan skjærseld og fysiske pinsler, men der dei konfronterte med sine eigne løgner og dei to andre sine fordømmande blikk, i staden opplever eit psykologisk helvete som dei sjølve er med på både å skape og forsterke. Det kjende sitatet «Helvete er dei andre» er mantraet frå dette dramaet. – Det er ikkje mi skuld, – det er alle dei andre! Nådelaust, men ikkje utan humor, kler Sartre av dei tre menneska, løgnene deira og sjølvbildet. Det indre helvetet dei opplever, er kva som skjer når dei heile tida er avhengige av stadfesting frå dei andre og slik gir opp høvet til å ta eigne frie val.

Trøndelag Teater har for tida eit talentprogram dei kallar «Regiløftet» der to unge regissørar er valde ut til å få hjelp til å utvikle seg til etter kvart å kunne stå for større hovudsceneoppsetjingar. Lea Fedida Claussen er ein av dei. Ho er utdanna ved Den Danske Scenekunstskolen i København i 2025. «For lukkede dører» er hennar regidebut, og resultatet er meir enn lovande. I staden for eit tradisjonelt lukka rom, har ho, saman med scenograf Maya Livingstone, vald å legge handlinga til eit plastforsøpla kystlandskap. Det opnar med at tenaren (Thomas Jensen Takyi) som ein slags vaktmeister dreg frå sceneteppet og avslører ei scene på scena. Ein innramma glasvegg med kystlandskapet nærast som eit prospektkort bakom. Det er eit typisk titteskap som tydeleg signaliserer at dette er teater og ikkje røyndom. På dei forsøpla svaberga mellom glasveggen og havet står tre stivna menneske som saltstøtter. Ein for ein blir dei vekte til liv. Det er Garcin, (Hans Petter Nilsen), ein aktivist og pasifist. Det er den posttilsette Ines (Ingrid Bergstrøm), og det er Estelle (Sunniva Du Mond Nordal), ei sjølvopptatt overklassekvinne.

Tenaren gir dei litt informasjon om det nye tilværet deira før dei nokså fortvila freistar å kome seg ut ved å kaste plastsøppel, isolasjon og anna rek på glasveggen. Men det er sjølvsagt fåfengt. Så går dei i staden laus på kvarandre. Alle er dei sjølvrettferdige og utan forståing for kvifor dei har hamna her. Før dei lag for lag, under dei andre sine blikk, må vedgå at det nok er gode grunnar til at dei er der dei er likevel. Det som vidare driv dramaet framover er dramatiske og tidvis heftige samtalar og interaksjon mellom dei tre.

Lea Fedida Claussen har vald å gjere dei tre menneska litt meir outrerte enn det teksten legg opp til, og samstundes som dette regigrepet synleggjer rollene utan at dei blir overspela, gir det også framsyninga mykje god og forløysande humor. I dette helvetet som er meir ein tilstand enn ein plass, blir vi presenterte for eit klaustrofobisk, litt surrealistisk og intenst kammerspel med gode, tydelege og overtydande rolletolkingar. Det er eit presist samspel der dei tre verkeleg går kvarandre på nervane og slik skapar det helvetet dei eigentleg vil unngå og ut av. Sjølv om replikkane og orda er det sentrale, er spelet tidvis ganske fysisk. Men når det verkeleg dreg seg til i det mest heftige, har Claussen på vellukka vis vald ei stilisert form som nok ein gong understrekar at dette er teater og ikkje realisme.

Etter ei stund finn Garcin ut at havet berre er ei kulisse, og bak den viser det seg at staden, eller tilværet, kanskje har ein utgang likevel. Ein elevator som syner at dei er på underetasje 666, ein symboltung bibelsk referanse, kan kanskje få dei ut? Ein etter ein freistar dei å ta heisen, men ombestemmer seg i siste liten. Dette er eit sentralt element som i denne oppsetjinga blir litt uforløyst. For på same tid som ho blir føreseieleg, er det ikkje noko i handling eller tale som fortel kvifor dei tre vel å bli.

«For lukkede dører» er blitt ein overtydande regidebut der Lea Fedida Claussen har laga ei framsyning som er stram i forma, velspela, og som med ein god porsjon humor bak det klaustrofobiske greier å seie noko vesentleg om tida vi lever i.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 23. mars 2026.)

TEATER

«Helvete»
Studentersamfundets Interne Teater KUP, Sitatet, Studentersamfundet i Trondhjem
Av: Erlend Loe
Dramatisert av: Agnes Cecilia Scheel Melin
Regi: Agnes Cecilia Scheel Melin
Scenografi og kostyme: Petter Rikheim Benonisen
Med: Selma Schøyen Løkken, Emilio Lombardo, Mia Helene Johnsen, Thomas Fillingsnes Olesen, Sigrid J. Herseth, Agnete Skår, Astrid Bjerkmo, Maja Eldevik og Agnes Cecilia Scheel Melin

Med senka skuldrer og låge forventingar kan resultatet ofte bli overraskande bra.

Studentersamfundets Interne Teater (SIT) har i ei tid halde på med eit konsept-teater dei kallar «KUP». Det står for Kunst under press. Konseptet er at produksjonen skal ha stutt prøvetid, minimalt budsjett og at rammene skal vere ganske frie. Prosjektet har til nå stort sett gått under radaren min, men eg fekk sett «Weltschmertz 2225» i februar i fjor. Det var kanskje ikkje det mest typiske, for her hadde studentane fått profesjonell skrive- og regihjelp av Arturo Scotti, skodespelar ved Trøndelag Teater. Med «Helvete», som er den siste produksjonen, har dei laga alt utanom originalmanuset sjølve.

Utgangspunktet er romanen «Helvete» (2019) av Erlend Loe som Agnes Cecilia Scheel Melin har dramatisert til ei lita framsyning på berre dryge halvtimen. Melin har også regien og spelar i tillegg i ensemblet. Ein roman fortetta til ein halvtime, rekordstutt prøvetid og få fysiske remediar som scenografi og anna å stø seg på, set store krav til både regi og aktørar. Men resultatet synte at det kanskje ikkje gjorde det likevel. Meir om det etter kvart.

Historia, for dei som ikkje har lese romanen, er at Rakel (Selma Schøyen Løkken), tobarnsmor som nærmar seg middagshøgda, blir dumpa av mannen som finn seg noko yngre. Ikkje ei heilt uvanleg setting, for å seie det forsiktig. Ho må ut av villaen med stor hage, og finn seg etter kvart eit rekkehus med ein ørliten hageflekk. Så blir livet delt opp i partals- og oddetalsveker avhengig av når ho har ungane og ikkje. Saknet etter noko anna er til stades, men korkje vindrikking eller date-appar gir ønska resultat. Når våren kjem, tek ho til med å ordne den vesle hageflekken, og der ho grev for eit blomsterbed, finn ho ei luke, og under den ei trapp som fører, – ja lukt til helvete! Der er det fleire besøkjande, og Rakel kjøper seg klippekort og blir med på omvising. I helvete er det litt av kvart å sjå og møte. Mellom andre treff ho sjefen sjølv, Satan (Emilio Lombardo), og under over alle under, (eller ettersom vi er «der nede», er det kanskje rettare å seie under under alle under?), så oppstår det søt musikk og Rakel og Satan finn kvarandre. Meir skal eg ikkje røpe anna enn at det med dette er duka for absurde innslag der Satan slett ikkje er så verst medan systera hans, Gud, ikkje alltid er like god. Eit typisk Erlend Loe-univers med andre ord. Surrealistisk humor innpakka i ei naivistisk uttrykksform.

I Sitatet, som er Samfundets black box, står det nokre møbel langs sidene, og det heng ein duk på bakteppet. Det er alt. Og som ei blanding av forteljarteater og forsiktig dramatisering får vi presentert Rakels historie. Når det er behov for ein sofa eller eit anna møbel, blir den bore inn, og flytta vekk att etter bruk. For utan Selma Schøyen Løkken som er Rakel og Emilio Lombardo som er Satan, spelar dei øvrige sju i ensemblet både forteljar og alle andre roller i eit forbausande saumlaust opplegg der logistikken med sceneskift, møblering og ulike aktørar på sena er imponerande. Når nokon skal vere ungar, tek dei berre på seg ei topplue som dei tek av att etter bruk, og slik går dei sju ut og inn av eit utal roller som om det skulle ha vore tretti aktørar på scena og ikkje to pluss sju.

Når ein korkje har tid eller råd til å lage scenografi, øve spel og replikkar eller byggje dramaturgi, må ein improvisere og ta ting på sparket. Då må du ta kjappe val, men erfaringa til dei fleste er at det intuitive førstevalet vårt ofte er ganske fornuftig. Om vi har betre tid, nyttar vi gjerne den til å finne ut at alle dei andre måtane å gjere det på ikkje er så bra som førstevalet.

Å ta så raske val og å våge å stå for dei, set sjølvsagt krav til aktørane, men på same tid er kontrakten mellom scene og sal at dette er skapt under press og difor ikkje fikst ferdig. Hjå publikum er forventingane til spel, replikkar, scenografi, og dermed til det heile, difor ganske låge, om ikkje nærast fråverande. Vi får det vi får, og slik er det. Det veit også dei ni på scena. Difor er det ingen som pretenderer. Det blir spela med særs låge skuldrer. Om nokon snublar eller gløymer ein replikk, så gjer det ikkje noko. Og kanskje nettopp difor er det heller ingen som snublar eller gløymer replikkar. For når du ikkje må ta deg på tak, så slappar du av og kan gi litt faen. Eg har sjeldan sett SIT levere så avslappa spel som i denne framsyninga, og visste ein ikkje betre, kunne ein tru at spesielt dei to i hovudrollene hadde hatt langt meir prøvetid og instruksjon.

Likevel er det sjølvsagt at slikt ikkje blir til av seg sjølv. Det må vere dyktige folk i alle ledd. Og det vesle som Agnes Cecilia Scheel Melin har lagt inn av regi, dramaturgi og mogeleg personinstruksjon, må også ha vore gjort på grunnlag av særs kresne val.

Oppsetjinga av «Helvete», og med det mitt første verkelege møte med «Kunst under press», var ei særs god oppleving, og eg ser fram til fleire slike.

TEATER

«Draum om hausten»
Teatret Vårt
Av: Jon Fosse
Regi: Tatu Hämäläinen
Scenografi og lysdesign: Jakob Oredsson
Kostymedesign: Vilde Pettersen
Maske: Signe Becker
Komponist: Tatu Rönkkö
Med: Conrad James McLean, Johanna Mørck, Kjersti Sandal, Herman Bernhoft og Anette Sissener Amundsen

Ei poetisk og bilderik framsyning som appellerer til fabulering om dei store spørsmåla i tilværet.

På ein regntung haustdag møtest Mann (Conrad James McLean) og Kvinne (Johanna Mørck) på ein kyrkjegard. For mange år sia hadde dei to eit forhold, men så har han gifta seg og fått ein son, og ho har flytta frå heimbyen. Møtet deira er tilsynelatande tilfeldig, men båe ber på løynde draumar, og har truleg vore her fleire gongar i håp om kanskje å møtast. Samtalen mellom dei to er attkjenneleg og med både varme og humor avdekker Jon Fosse i «Draum om hausten» gamal kjærleik og undertrykt lengt. Dei veit båe at dette ikkje er greitt, og dei både vil og vil ikkje.

Så er vi på kyrkjegarden att nokre år seinare i samband med at bestemora til Mann skal gravleggjast. Der møter vi Mor (Kjersti Sandal) og Far (Herman Bernhoft) som er spente på om Mann kjem. Då forstår vi at han har gått frå kona og sonen og busett seg saman med Kvinne. Kontakten med foreldra, ekskona og sonen er broten. Gjensynet, og ikkje minst foreldras møte med Kvinne, blir langt frå hjarteleg, og betre blir det ikkje når ekskona Gry (Anette Sissener Amundsen) også dukkar opp, og samstundes kan fortelje at sonen Gaute er på sjukehus. Det blir fleire møte, for Gaute dør, og etter kvart også Far og Mann. Alle i dette universet er på veg mot det endelege, slik Fosses drama er ein tilbakeskodande refleksjon over døden. Og dermed også over livet. Var dette alt? Kva gjer vi med kvardagen, kjærleiken, og alt det andre som fyller den stutte tida før døden finn oss alle?

Teatret Vårt i Molde har henta inn den finske regissøren Tatu Hämäläinen for denne produksjonen. Han har dei siste åra sett opp både «Medea» og «Scener fra et ekteskap» ved det same teateret, to særs gode oppsetjingar med eit særeige scenespråk. Slik er det også denne gongen. «Draum om hausten» er blitt oppført ei rekkje gonger sia urpremieren i 1999. Dei fleste oppsetjingane eg har sett har vore framført ganske teksttru og realistisk, og utan mykje staffasje eller fysisk spel. Hämäläinen har vald ei anna tilnærming og tatt dramaets tittel på ordet. For både gjennom scenografi, kostyme og masker blir det vanskeleg å skilje kva som er draum, røyndom, det hinsidige eller her og nå. Det gjer framsyninga meir poetisk, fabulerande og reflekterande og der vi som publikum blir inviterte inn i draumeverda der både haust og kyrkjegard kan vere symboltunge metaforar.

Scenografien til Jakob Oredsson er eit stort ope rom med eit opplyst rektangel som ein manesje der handlinga skjer. Men på sidene, som fort kan representere ein annan dimensjon, skjer det også mye. Det er ikkje alltid like forståeleg, men til å undrast og fabulere over der nokre av personane kan verke meir hinsidige enn reelle. Kostymedesignen til Vilde Pettersen, og ikkje minst dei gåtefulle maskene til Signe Becker, byggjer opp under det same drøymande universet.

Conrad James McLean er relativt nyutdanna, og rolla som Mann er den første berande rolla eg har sett han i. I opningsscena set han og Johanna Mørck verkeleg standarden for denne framsyninga der dei på leikent og overtydande vis gir oss eit nølande møte, ein spennande og attkjenneleg dialog, mykje underliggjande humor i den alvorlege, og eigentleg eksistensielle samtalen som etter kvart får dampande erotiske undertonar. Herman Bernhoft har fått mindre å spele på, men er tydeleg og klår som ein overberande Far. Og Anette Sissener Amundsen som ekskona Gry, er ikkje heilt av denne verda, korkje i påklednad eller uttrykk. Ho minner meir om eit gjenferd som heimsøkjer Mann og hans samvit, enn eit verkeleg menneske.

Like mykje som dette handlar om livet og døden, og om sakn, og håp, handlar det også om forholda mellom menneska og alt det usagte. Og her er tolkinga Kjersti Sandal gjer av Mor formidabel. På elegant vis er ho både intrigant og infam, grensande til det vondskapsfulle. Ho gir oss ei kvinne blotta for sjølvinnsikt. For ho vil jo berre vel når ho i alt det indirekte og usagte plasserer ei mengd bebreidande kilar mellom Mann og Kvinne. Vi er ikkje alltid så gode med kvarandre, og det er ikkje lett å vere menneske.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 16. mars 2026.)

TEATER

«Doktor Armauer Hansen»
Den Nationale Scene, Marinehagen
Av: Stig Amdam
Regi: Stig Amdam
Scenografi og kostyme: Tora Troe
Lysdesign: Arne Kambestad
Med: Karl-Vidar Lende, Stine Robin Eskildsen, Tormod Løvold, Kjersti Elvik, Susann Bugge Kamberstad, Pål Rønning, Irene Waage, Reny M. Gaassand Folgerø, Lars Henrik Aarnes, Jonas Fuglevik Urstad, Harald Ottesen Nødtvedt mfl.

Armauer Hansens forskingsgjennombrot som viste at lepra korkje gjekk i arv eller var Guds straffedom, er vel verd eit drama, men denne oppsetjinga vil for mykje til at ho lukkast.

Spedalsksjuka, eller lepra, har til alle tider vore sjukdomen til dei utstøytte. På slutten av 1800-talet var det lite att av den i Norge, men på vestlandet hadde den klort seg skikkeleg fast. I Bergen var det til saman om lag 500 pasientar på fleire store institusjonar. Ein av dei fremste forskarane på området var overlegen Daniel Danielssen (1815-1894). Han meinte å ha ført prov for at sjukdomen var arveleg. Difor heldt ein dei sjuke isolert slik at dei ikkje skulle kunne formeire seg. I 1868 tilsette Danielssen den yngre legen Gerhard Armauer Hansen (1841-1912) som assistent på Pleiestiftelsen nr. 1 og Lungegårdshospitalet. Hansen fekk ikkje teorien om det arvelege til å stemme, og meinte at lepra i staden var smittsam. Gjennombrotet kom i 1873 då han gjennom mikroskopet oppdaga leprabasillen. Dette var eit internasjonalt vendepunkt i læra om bakteriar og smitte, og arbeidet hans danna også grunnlag for moderne patologi og epidemiologi. Men Armauer Hansens bruk av dyreforsøk i forskinga ga han ikkje ønska resultat. Så i 1879 poda han lepramateriale inn i auget på den 32 år gamle pasienten Kari Spidsøy utan hennar samtykke. Det blei opprør på sjukehuset, saka blei meld, og året etter blei Armauer Hansen frådømt stillinga si som lege ved Pleiestiftelsen, men han fekk halde fram med forskinga. Slik blei han den første som blei dømt for uetisk forsking i Norge.

Lepra blir ofte kalla «Hansens sjukdom» og Armauer Hansen er ein av Bergens store søner. Dramatikaren, skodespelaren og regissøren Stig Amdam har difor skrive dramaet «Doktor Armauer Hansen» om mannen, forskinga hans, – og fallet. Den Nationale Scene i Bergen er for tida i eit nomadisk eksil på grunn av oppussing, så framsyninga blir vist i Marinehagen Amfi, eit lokale som i utgangspunktet ikkje er laga for teater. Det har scenografen Tora Troe løyst førebiletleg ved å gjere scena til eit stort, kaldt ope rom, nøkternt og sterilt, og slik fanga mykje av atmosfæren frå leprainstitusjonane. Amdam let oss følgje den femtenårige Kari Spidsøy (Stine Robin Eskildsen) frå ho som konfirmant oppdagar utsletta og blir innlagd på sjukehuset der syster hennar alt har vore ei tid. Så møter vi den unge, ambisiøse Armauer Hansen (Karl-Vidar Lende). Han får jobb hjå Danielssen (Tormod Løvold). Ein viktig person er også den myndige sjefssjukepleiaren (Kjersti Elvik). Alle desse fire leverer framifrå og overtydande rolletolkingar, og særleg gnistrar det av diskusjonane mellom dei to forskarane. Karl-Vidar Lendes oppgjer med dei som meinte at lepra var Guds straffedom, er i tillegg ei lita framsyning i framsyninga.

Vi følgjer forskinga og livet på sjukehuset som ein stor sosial roman. Den ulike årsaksforståinga til Danielssen og Hansen er gitt mykje plass. Her er det den unge sanningssøkjaren som set seg opp mot gamle autoritetar og etablerte sanningar, og i tillegg blir svigerson til den gamle. Danielssen let seg etter kvart overtyde og blir ein av pådrivarane for at Hansen skal gjere sine uetiske eksperiment.

Stig Amdam har også regien, og i framstillinga av det komplekse forholdet mellom dei to forskarane, er han på sitt beste. God er også miljøskildringa frå institusjonen der ein stundom nesten kan kjenne luktene. Finalen med eksperimentet der ein pasient blir gjort til eit dehumanisert forskingsobjekt, og spørsmålet om kva ein kan gjere i tenesta til «det gode føremålet», er også sterkt formidla. Sjølv om eg personleg meiner Amdam kunne ha dvelt litt meir ved dette temaet.

For problemet til denne framsyninga er at ho vil så alt for mykje og ikkje greier å konsentrere seg om det viktigaste. Amdam har som dramatikar gjort grundig forarbeid, men som regissør har han ikkje vore kresen nok i valet av det han skulle presentere. I staden for eit tett drama om lepraens historie på vestlandet, om forskingsgjennombrotet og om lege-etikk og pasientrettar, er det blitt ei vareoppteljing av likt og ulikt. Stundom underhaldande, men sprikande og retningslaust slik at ein etter framsyninga lurer på kva Amdam eigentleg har ønska å fortelje.

(Meldinga stod i Klassekampen torsdag den 12. mars 2026.)

TEATER

«Heimert»
Turnéteatret i Trøndelag
Av: Rasmus Rohde og Ane Aass
Regi: Ane Aass
Scenografi: Gjermund Andresen
Med: Karianna Sommerro, Jon Vegard Hovdal og Tore B. Granås

Varmt og humoristisk, men kanskje vel upretensiøst om ulike sider ved ruskulturen.

Frå inntak av rusmiddel via naturlege endorfinar til rein eufori har menneska til alle tider rusa seg. På godt og vondt er rusen ein viktig del av kulturhistoria vår. Turnéteatret i Trøndelag har difor latt Rasmus Rohde og Ane Aass skrive eit teaterstykke om ein del av ruskulturen som ser ut til å vere i ferd med å døy ut. Heimebrenning, eller heimert som ein seier i Trøndelag, var fleire stadar å sjå på som husflid, og mange i min generasjon har hatt sitt første møte med alkoholen gjennom kaffidokter eller karsk på grendehuset.

I «Heimert» møter vi den aldrande bonden og enkemannen Alf (Tore B. Granås) som held til på eit slite gardsbruk der han kosar seg med litt heimeavla i kaffien. Han har ramla og skadd seg, og sonen Lars (Jon Vegard Hovdal) kjem heim for å hjelpe faren før det offentlege trør til. Lars har flytta til Oslo, blitt urban kjendis med eige vinmerke. Så kjem den 17 år gamle Silje (Karianna Sommerro) som heimehjelpsvikar. Ho er treningsnarkoman og overambisiøs på eigne vegner. Her er tre personar som på tre ulike vis veit å ruse seg. Men er den eine rusen meir aktverdig enn den andre?

Gjermund Andresens scenografi er ein kreativ, men litt absurd framstilling av gardsbruket, og som på ikkje heilt vellukka vis kontrasterer realismen i spelestilen. Lag for lag avdekker regissøren Ane Aass historiene bak dei tre personane, deira løynde sider, og ikkje minst bakgrunnen for det vanskelege forholdet mellom far og son. Men trass i mange tunge bakteppe, er dette først og fremst ein varm komedie, proppa med heimert-humor i beste rorbua-stil. Tore B. Granås får briljere som eit oppkome i slike historier der nokre er bevisst kleine medan andre er hysterisk artige. Ideen til rammeforteljinga er god, men sjølve historia blir stundom litt føreseieleg. Det gjeld særleg rolla til sonen Lars. Gjennom godt spel greier Jon Vegard Hovdal likevel å gjere han litt meir mangefasettert. Karianna Sommerro er særs truverdig som den unge strevaren som etter kvart forstår at livet faktisk er til for å levast. Dei tre på scena utfyller kvarandre godt, det er presist samspel, replikkane sit laust og eg vil tru at mange vil kjenne seg att.

«Heimert» kunne nok ha bora litt djupare, men er likevel blitt ei upretensiøs, lun og humoristisk framsyning som er særs underhaldande.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 9. mars 2026 men med både overskrift og ingress som var langt meir negativt ladd enn det eg hadde skrive.)

TEATER

«Metamorfose»
Studentersamfundets Interne Teater (SIT), Sitatet
Av: Franz Kafka
Omsett av: Øyvind Berg
Dramatisert av: David Farr og Gísli Örn Garðarsson
Regi: Eirun Asting-Kjesbu
Scenografi: Ingrid Valaker
Kostymedesign: Gisken Amble
Med: Filip Giertsen Øigarden, Rakel Vada, Jakob Eiklid, Emma Landsem Kjelvik og Solveig Smestad

Kva gjer vi med det uforståelege og dei som fell utanfor? Om dette handlar den siste produksjonen til SIT.

Studentersamfundets Interne Teater (SIT) set seg stadig store kunstnarlege mål. Franz Kafkas surrealistiske univers er ikkje det enklaste å ta tak i, men på Samfundets black box, biscena «Sitatet», har SIT nå presentert «Metamorfose» på eit vis som i hovudsak greier å formidle det meste.

Forfattaren Franz Kafka (1883-1924), tyskspråkleg, men fødd i Praha var utdanna jurist, og blir, trass ein ikkje alt for stor produksjon, rekna som ein av førre hundreårets viktigaste forfattarar. Hans dels sjølvbiografiske absurde historier om utanforskap har gitt namn til eit omgrep dei fleste nyttar, utan at dei har lese noko av han, som når dei seier at «det er heilt Kafka» i tydinga absurd eller uforståeleg. Dei to mest kjende litterære verka hans er romanen «Der Prozess» («Prosessen») som blei utgitt posthumt i 1925 og novella «Die Verwandlung» («Forvandlingen») frå 1915.

SIT har tatt tak i den siste og nytta dramatiseringa som David Farr og Gísli Örn Garðarsson gjorde for Nationaltheatret i 2012, og i Øyvind Bergs omsetjing. Av ein eller annan grunn har dei kalla framsyninga «Metamorfose», som er den engelske nemninga, medan den norske omsetjinga er «Forvandlingen». Men det får vere ein bagatell i denne samanhengen.

Forteljinga går ut på at den unge handelsreisande Gregor Samsa (Filip Øigarden) ein dag vaknar opp og er blitt eit insekt. Gregor bur saman med foreldra sine og systera Grete (Rakel Vada). Faren (Jakob Eiklid) har gått konkurs og mora (Emma Landsem Kjelvik) er sjukeleg. Så Gregor arbeider seint og tidleg for å brødfø familien. Arbeidet har gått på helsa laus, og kanskje er det dette som er årsak til forvandlinga? Når han blir eit insekt, kan han framleis høyre og forstå dei andre, men for dei blir talen hans berre uforståelege ulydar. Inn i denne vesle familien kjem også Gregors sjef, ein lege og ein mogeleg leigebuar, alle spela av Solveig Smestad.

Foreldra finn den nye Gregor fråstøytande medan Grete er meir forståingsfull og freistar å gi han mat og ta vare på han. Men etter kvart blir han dehumanisert og tingleggjort ikkje berre av foreldra, men også av Grete. Slik det ikkje er uvanleg å forhalde seg til alle som er annleis både for hundre år sia og i dag. Og ettersom det er stor skilnad på ein ting og eit menneskeliv, går det ikkje så bra med Gregor. I dette ligg det eit hav av ulike tolkingshøve, og korkje Kafka, eller SIT for den del, legg så altfor tydelege føringar. Men opninga, som tek seg opp att i finalen, tyder på at same kor forferdeleg tilværet er, så er det likevel business as usual, og trivialitetane som tel.

På biscena Sitatet er scenografien til Ingrid Valaker enkel, men illustrerande. Det er familiens vesle univers, Gregors soverom og familiens spisestue, skilde med ein vegg med dør, men open mot salen. I tillegg blir det nytta nokre videoprojeksjonar og skuggebilde. Regissøren Eirun Asting-Kjesbu har valt ein stilisert spelestil der aktørane, med litt unntak for Gregor og Grete, blir meir representantar for haldningar enn heile menneske. Og spelet er i stor grad frontalt der dei snakkar nesten vel så mykje til salen som til kvarandre. Saman med det grå og nøytrale der fargar er fullstendig fråverande, gir regien det heile eit kaldt preg som både allmenngjer og umenneskeleggjer handlinga. Alt dette fungerer fint og dreg i same retning. Med unnatak av Filip Øigarden som verkeleg imponerte i Molières «Den innbilt syke» for eit år sia, og som også deltok i UKE-revyen i haust, har eg ikkje sett nokon av dei andre fire tidlegare. Øigarden har ein ro og eit nærvær som gjer tolkinga hans av Gregor neddempa, lett fortvila, og særs god. I denne ikkje heilt realistiske presentasjonen av det surrealistiske, har han ikkje fått eit insektkostyme, men ei svartare klesdrakt enn dei andre, og eg vil tru at sjølv dei som ikkje kjenner historia frå før, forstår poenget.

Rakel Vada har fått litt meir empati å spele på enn dei tre andre, og blir lenge eit humant bindeledd mellom den fortvila broren og dei avvisande vaksne, men til slutt blir det også for mykje for henne, kanskje litt for brått og umotivert? Jakob Eiklid, Emma Landsem Kjelvik og Solveig Smestad er i regien gitt meir symbolske roller enn personar av kjøt og blod, særleg når dei alvorstunge og litt teatralsk vender seg mot publikum. Det fungerer faktisk ganske godt, og i dette ligg det også mykje humor som er med på å løyse opp alt det svarte.

Framsyninga er består av ein handfull ulike scener eller tablå, og som blir avbrotne av at lyset blir sløkt. Desse sceneskifta er ikkje like elegant utført, og her har oppsetjinga eit forbetringspotensial. «Metamorfose» er bygd på ei novelle, og varer berre ein dryg time. Men framsyninga går litt i eitt og på det jamne, og kunne kanskje ha fått litt strammare dramaturgisk tilarbeiding. Men alt i alt kjem SIT nok ein gong brukbart frå det, og det med eit stykke og eit tema som ikkje er av det enklaste. Og i tillegg med aktørar som etter det eg forstår i hovudsak representerer eit generasjonsskifte. Slikt står det respekt av.

TEATER

«Vinternatt»
Campus Røstad, Levanger
Av: Julia Sørensen
Regi: Amanda Tunsberg
Scenografi: Julia Sørensen
Lysdesign: Jon Olav S. Gulbrandsen
Komponist og musikar: Hans-Ole Sponberg Hansen
Med: Julia Sørensen

Ei poetisk framsyning om ei togreise og eit tap, men som på grunn av litt for mange tema blir noko uforløyst.

Det gror i underskogen, og stadig dukkar det opp nye ville vekstar i ferd med å odlast til å bli noko meir. Eit nytt bekjentskap for meg er kunstnarduoen Kniv & Gaffel, beståande av skodespelaren Julia Sørensen og musikaren og komponisten Hans-Ole Sponberg Hansen. Med framsyninga «Vinternatt» debuterer Sørensen også som dramatikar. Framsyninga hadde premiere på Caféscena på Centralteateret i Oslo i januar, medan eg såg den på Campus Røstad på Nord universitet på Levanger. Så vidt eg har forstått, skal den attende til Oslo og Centralteateret rett over påske.

Eg veit lite om Julia Sørensen anna enn det eg har lese meg til, – at ho er rundt 30 år, utdanna på Nord, at ho i tillegg til å vere skodespelar også er låtskrivar og vokalist, har medverka i ei rekkje ulike produksjonar, både på Oslo Nye og HauT, samt at ho var med i TV-serien «Harald og Sonja». Men framsyninga «Vinternatt» er mitt første møte, og det er også første gongen ho presenterer noko ho har skrive sjølv.

I eit amfi i kvitt der golvet er dekt av eit kvitt rektangulært dekke sit musikaren og lydbildeprodusenten Hans-Ole Sponberg Hansen på eine kortsida medan publikum sit på båe langsidene. Vi er openbert i eit vinterlandskap, og settinga er ei (eller fleire) togreiser mellom Oslo S og Bodø, ein tur som tek 16 timar og 46 minutt, og som snor seg gjennom og over noko av det finaste landet har å by på, også når det er kledd i vinterskrud. Dette blir umåteleg vakkert synleggjort i opningsscena der Sørensen let eit lite batteridrive leiketog ta seg gjennom vinterlandskapet, mellom anna forbi det ho (og eg er heilt samd) meiner er eitt av dei vakraste stasjonsbygga i landet, Kongsvoll på Dovrebanen, teikna av Erik Waldemar Glosimodt. Samstundes som det vesle toget tøffar seg gjennom vinteren, blir bildet av fjellandskapet det går gjennom, projisert på golvet. Det er vakkert, poetisk og ein fin ouverture til det som kjem.

Julia Sørensens alter ego heiter Johanne, og er tvilling. Ho veks opp med broren Bror i eller i nærleiken av Oslo. Dei er openbert nært knytte til kvarandre, men samstundes både like og ulike. Etter vanleg skulegang flytter Bror til Bodø, og kontakten blir mest på telefon, eller meir via uendeleg mange telefonsvarar. I Bodø kjem Bror i kontakt med ein person som nesten kan verke som ein guru eller sjaman, tar til å dra på lange fjellturar, og blir til slutt tatt av eit snøskred. Framsyninga handlar i stor grad om sorgreaksjonen til Johanne og korleis ho gjennom ei togreise og hunden Under freistar å bearbeide tapet av broren.

Hovudsaka i forteljinga er nok traumet etter tapet av broren, men ho er også innom kvantefysikk og slik sett mykje undring om universet, altet og vår eksistens. Vi får også ei rekkje opplevingar av déjà vu. I tillegg er det mykje filosofering, og nokre med halvreligiøst innhald, over vår plass i verda. Tarjei Vesaas blir fleire gongar sitert på at «kvart menneske er ei øy», og om dette gjer Johanne seg mange tankar, (utan å kome inn på at John Donne tre hundre år tidlegare sa det motsette, – at «no man is an island»).

Åleine på scena, trygg med stoffet, og ofte i nært samspel med publikum som rett som det er må ta seg av hunden hennar, presenterer Julia Sørensen denne undrande, fabulerande og stundom også humoristiske og i stor grad mangefasetterte historia. Og nettopp i det mangefasetterte ligg framsyningas største problem. Det blir, i alle fall for denne meldaren, alt for mange tema som det ofte er vanskeleg å få tak på kvar for seg, og samstundes sjå at heng saman. Regien kunne ha vore langt strammare, for det heile blir noko sprikande og uforløyst. Det er synd. For framsyninga har så mange lyriske og poetiske kvalitetar, særleg gjennom musikken til Hans-Ole Sponberg Hansen og slik den spelar saman med og illustrerer handlinga, samt dei små vakre og nesten naivistiske togturane, som like gjerne kan vere ei indre reise som ein tur gjennom eit projisert vinterlandskap.

TEATER

«We Will Rock You»
Nye Hjorten Teater
Av: Ben Elton og Queen
Regi: Mads Bones
Scenografi: Katja Ebbel
Kostymedesign: Christina Lovery
Koreografi: Josephine Gracia
Musikalsk leiar: Kyrre Havdal
Lysdesign: Ingrid Skanke Høsøien
Lyddesign: Erlend Solli Aune
Maskedesign: Maria Abelsen
Orkester: Kyrre Havdal, Hans Petter Vik Sæther, Tore Thorvaldsen Sandbakken, Morten Berger Stai og Kriss Stemland
Med: Knut Kippersund, Benedicte Søreng, Kirsti Lucena, Thomas Kvamme Urnes, Sara Enger Larsen, Olve Løseth, Julie Dahle Aagård, Henrik Bjelland, Hans Magnus Rye, Kajsa Jacobsen, Martha Standal, Ingvill Siegel, Sindre Sten Vik, Gard Hjertaas Bjørnson, Kristian Vindenes, Margrethe Reitan, Jørund Fjose, Isabella Deng Solvang, Trond Juvkam og Stine Elene Hole

Alle som er glad i musikken til Queen vil nok bere over med ei syltynn og ikkje spesielt god historie når framføring, musikk og alt det andre er så bra.

Å setje saman likt og ulikt som kan vere bra kvar for seg, til å framstå som noko heilskapleg, er ikkje alltid like enkelt. Men det er mogeleg. Robert Altman greidde det på mirakuløst vis med filmen «Short Cuts» i 1993 som er ei ganske einskapleg historie bygd på ni heilt forskjellige noveller av Raymond Carver. Innafor scenekunsten har vi eit omgrep som heiter jukebox-musikalar. Det er oppsetjingar der kjende låtar blir bunde saman med ei form for rammeforteljing. I staden for at musikken skal dreie seg om og illustrere handlinga, blir det motsett. Filmen og musikalen «Mamma Mia» som hyller ABBAs musikk, er av dei mest kjende jukebox-musikalane, og sjølv om forteljinga ikkje er den beste, kjem ho sånn nokolunde i hamn.

Langt mindre vellukka er historia Ben Elton saman med dei attverande bandmedlemmane i rockegruppa Queen laga for jukebox-musikalen «We Will Rock You» i 2002. Historia er særs søkt, og er først og fremst ei orsaking for å kunne presentere den rike musikkarven frå Queen. Musikalen fekk da også ei lunken mottaking, men er, i hovudsak på grunn av musikken, etter kvart blitt ein publikumsfavoritt og ein av dei ultimate rockemusikalane. Kor vellukka oppsetjingane blir, skuldast i tillegg til musikken, stort sett ensemblets framføring og kva ein dyktig regissør kan flette inn av populærkulturelle referansar, gags og humor. Når Nye Hjorten Teater i Trondheim nå set han opp, og seier i programmet at den endeleg er i Trondheim, er ikkje det heilt rett. I staden har dei vel meir tatt musikalen heimatt. For norgespremieren var faktisk i Trondheim, på Strinda gymnas i 2007, før både Folketeateret i Oslo i 2011 og seinast Kilden i Kristiansand i fjor.

Eg skal ikkje referere handlinga i detalj, til det er ho både for innfløkt og dessutan ikkje spesielt god. Men vi er i eit dystopisk framtidssamfunn, 300 år fram i tid. Som i George Orwells «1984», er det meste regulert, – og dermed forbode. Det spesielle i dette samfunnet som er kontrollert av Globalsoft Corporation, er at all kreativitet er lagt daud, alt og alle er konforme, og at det er maskinar og ikkje menneska som skal skape og generere. Samfunnet blir leia av Killer Queen og hennar ivrige løytnant, Khashoggi. I skjul for desse lever det ein subkultur med bohemar som vil finne attende til det som var. Og så er det sjølvsagt to unge heltar, Galileo Figaro og Scaramouche, som til slutt ordnar opp gjennom semireligiøse og ikkje alltid like logiske påfunn.

Ein lesar, som kanskje kjenner litt til Queens diskografi, ser straks at ein i namna over har pøst på med referansar til låtane deira, og særleg «Bohemian Rhapsody». Populærkulturelle og andre referansar er heilt naudsynte for denne oppsetjinga. For rammeverket er at det er litt opp til regissøren å legge inn dei tidsriktige og kanskje stadspesifikke referansane. Er det nokon som kan slikt her i landet, er det Nye Hjortens eigen teatersjef, Mads Bones, som har hatt regien på oppsetjinga. Han er, som oftast saman med Olve Løseth, eit oppkome av ville, artige og gode idear, men har hatt ein tendens til ikkje å vere kresen nok i det endelege utvalet. Slik er det ikkje denne gongen. Her er påfunna, sidespranga, vitsane og referansane mykje meir raffinerte, og det har i stor grad bidratt til å løfte framsyninga og gjere henne meir vellukka enn sujettet legg opp til.

Scenografen Katja Ebbel har nytta det meste av all teknikken som finst på scena, og dermed gitt rom for mange rom og settingar. Det meste er stilisert sci-fi-interiør, men hjå bohemane er det eit meir tradisjonelt kråkeslott. Veggar og element blir flytta saumlaust, og det er fin bruk av både heve- og dreiescena. Samstundes gir scenografien rom for store og spektakulære danseopptrinn. Men det som verkeleg møblerer scena er dei kreative, fantasifulle og omfangsrike kostyma til Christina Lovery. Frå dei konforme skuleuniformene i starten via dei langt meir utflippa, men i røynda også einsarta, kostyma til bohemane. Og alt dette er fint kontrastert av normaliteten hjå dei to heltane Galileo Figaro og Scaramouche. Og på bakscena må det vere hektisk når det talrike ensemblet stadig skal skifte, ikkje berre kostyme, men parykkar og meir til.

Orkesteret er ei oppleving i seg sjølv. Scena er diverre så lita at vi ikkje får sett dei før heilt til slutt. Men lydbildet var så rikt at eg fekk hakeslepp da eg såg at dei berre var fem, for på grunnlag av lyden meinte eg at dei måtte vere minst åtte til ti. Og det er sjølvsagt særs kompetente musikarar under god leiing av Kyrre Havdal.

Oppsetjinga har eit omfangsrikt ensemble beståande av både skodespelarar, songarar og dansarar der ein del greidde å aksle alle tre oppgåvene. Josephine Gracia har koreografert mange flotte danseopptrinn. Men når rundt femten aktørar skal danse, og det stundom ganske heftig og på ei lita scene, ser ein fort at det ikkje er alle som er like gode. Men kostyma, musikken og songane gjorde at dette likevel ikkje blei noko stort problem. Og både songprestasjonane og koringa var gjennomgåande bra. Musikken til Queen er ikkje den enklaste å synge, og med minnet om Freddy Mercurys vokal i bakhovudet på dei fleste i salen, skal det godt gjerast å kome heilt i hamn. Men eg blei positivt overraska og har lite å setje fingeren på.

Knut Kippersund er Galileo, vår helt. Og den rolla fyller han på eit overtydande og ganske nedtona vis. Men i stemmeprakt er han alt anna enn nedtona. Makkeren hans, Scaramouche, blir spela av Benedicte Søreng. Ho har i tidlegare produksjonar synt eit stort komisk talent, særleg når det gjeld å dra poenga ut i det absurde. Her gjer ho det same, og særleg som den kontrære ungjenta i opningsscena, er ho framifrå. Kirsti Lucena som Killer Queen syng særs godt, men rolla hennar gir henne ikkje så mykje å spele på. Det gjer i staden løytnanten hennar, Khashoggi. Thomas Kvamme Urnes er infam og bereknande, høgt og lågt, og i tillegg til at han er ein framifrå songar, er heile kroppen hans musikk slik han dansar og beveger seg. Olve Løseth har ikkje store rolla som Brit, men greier å gjere maksimalt ut av henne, og nok ein gong får han levere ordspel og små homsevitsar, denne gongen både meir raffinert og elegant enn på lenge. Ei rolle som heller ikkje er så stor, men desto meir viktig, er Julie Dahle Aagård som Yoko. Ho har både eit scenisk nærvær og ei songstemme som går utanpå det meste, og hennar lågmælte tolking gir framsyninga ein ekstra dimensjon.

Som eg opna med, er denne jukebox-musikalen mest som ei orsaking for å få spele Queenslåtar. Og kor vellukka det heile blir, avheng sjølvsagt av aktørar og orkester, men i like stor grad av kva regissør greier å fylle tomroma med. Mads Bones greier det. Sidesprang, gags ordspel og humor er mange, men valet av dei er langt meir kresent enn det vi har sett tidlegare. Saman med kapellmeister Kyrre Havdal leikar han seg også litt med publikum med å sende ut små teaserar. For det er ingen løyndom at store delar av salen eigentleg sit og ventar på å få høyre «Bohemian Rhapsody». Og var det den dei starta på? Men, nei. Slik held dei på heilt til finalen. For når du trur det er slutt, publikum reiser seg og aktørane tar applaus, så er det ikkje slutt likevel. Utan å drive røpealarm, så er desserten att til slutt. Og den var underhaldande, artig, overraskande og velsmakande.

Så sjølv om rammeforteljinga for denne musikalen ikkje akkurat er av stor litterær verdi eller spesielt logisk, så ber vi over med at ensemblet ikkje berre vil rocke oss. For i tillegg til å seie at «We Will Rock You», er det like rett å seie at «We Will Queen You. Og det er faktisk heilt greitt.

TEATER

«Læreren»
Riksteatret i samarbeid med Vega Scene
Dramatikar og komponist: Fredrik Høyer
Regi: Katinka Rydin Berge
Scenografi og lysdesign: Øyvind Wangensteen
kostymedesign: Julia Wilde
Lyddesign: Kolbjørn Lyslo
Grafisk design: Sandra Olsen
Med: Fredrik Høyer

Ein varm, inderleg og lærerik hyllest til læraren, til yrkesgruppa og til alle dei hardtarbeidande kvardagsheltane som dagleg hjelper den oppveksande slekta med både kunnskap og å gjere gagns menneske ut av dei.

Meir enn 100 000 lærarar er tilsette i norsk grunnskule eller vidaregåande skule. Men frå å vere bygdas høgast rangerte etter presten og distriktslegen, og ein person det stod stor respekt av, er læraryrket i dag langt lægre estimert. Rundt 40 000 lærarutdanna har vald å forlate lærargjerninga. Yrkesgruppa slit med overfylte klasserom, alskens reformar ikledd svulstige honnørord, New Public Management, måloppfyllingstal, kvalitetssikring, låg løn og ikkje minst sjølvopptekne foreldre som er overambisiøse på unganes vegner. Berre for å nemne noko av kvardagen deira. Men framleis søkjer mange seg til gjerninga, nesten meir som eit kall enn eit yrke. Og eg kjenner ikkje ein einaste vaksen som ikkje har minst eitt (som oftast fleire) gode lærarminne om ein person som såg deg, følgde deg opp og var avgjerande for den danningsreisa skulegangen din i røynda var.

Det er eit paradoks at på same tid som alle meiner at læraren er ein av dei viktigaste faktorane for å skape gode og kunnige menneske av ungane våre, så blir rammevilkåra, løna, og dermed vurderinga av dei, dårlegare og dårlegare. Dette er det omsider sett ord på i ei varm, underhaldande og tankevekkjande oppsetjing som for tida turnerer landet vårt i regi av Riksteateret og Vega Scene. Mannen bak produksjonen er Fredrik Høyer. Han er ein sjeldan blome i norsk scenekunst. Opphavleg er han slampoet, men etter kvart også forfattar og musikar, og ikkje minst skodespelar. Dei siste åra har han hatt eit særs fruktbart samarbeid med skodespelaren og regissøren Mattis Herman Nyquist som har resultert i strålande oppsetjingar som «Cassandra» på Rogaland Teater i 2023 (som var så populær at ho blir sett opp att i april og mai i år) og «Den fræmende» på Teater Innlandet i 2024. Den siste var ein monolog der framandkaren Høyer kom inn på eit lite grendehus der alle kjende kvarandre, og gav seg til å snakke til dei. I dobbel tyding. Og det er akkurat det han også gjer i «Læreren». Han snakkar rett til kvar og ein av oss, og på sitt stillfarne vis gjer det han seier noko med oss.

Fredrik Høyer er ikkje lærar, men han er son av to lærarar og svigerforeldra er også lærarar. I tillegg har han, som i andre produksjonar, gjort uendeleg mykje og grundig research. Resultatet er ein monolog beståande av to doble skuletimar og med friminutt med kaffi og vaflar. I første akt (første dobbeltime) er han den unge lærarvikaren Kristian. Han er i starten av tjueåra, har nokre kunstfag, men inga lærarutdanning, og han skal berre skaffe seg litt gryn for å finansiere ei backpackreise for å finne seg sjølv. Så får han (mot alle odds, eller i alle fall til mange kritiske blikk) arbeid som lærarvikar for ein femteklasse.

I salen blir vi utstyrte med øyretelefonar, og åleine på scena fortel Kristian om sitt møte med skule, med elevane, forventingar og alle mogelege merkelege rammevilkår. Like mykje som at han er lærar, lærer han også sjølv gjennom dette halvårets møte med tiåringane som indirekte gir han innsikt og sjølvforståing, men også fortvilinga over stadig å kome til kort. Ved at vi har høyretelefonar og at han beveger seg rundt i rommet og nyttar ulike mikrofonar, oppnår han både at det kjennest som han i større grad snakkar til meg, berre til meg, samstundes som ulik modulering gir variasjon og rom for andre stemmer.

At Fredrik Høyer er slampoet kjem godt med i denne doble skuletimen. Han pratar i eitt, det er tekstrikt så det held, og det kunne fort ha blitt berre ein uendeleg straum av ord. Men det er klokt, innhaldsrikt, til ettertanke, litt sårt og med mykje humor, og så intenst formidla at det er uråd å dette av. Slik brettar han ut lærarkvardagen slik Kristian opplever den, og stiller samstundes ei rekkje spørsmål. Og sjølv om Høyer fortel om læraryrket for berre eit drygt tiår sia, så kan eg likevel minnest mykje av det same frå då eg for meir enn femti år sia var tilkallingsvikar i Osloskulen, – særleg forholdet til elevane, kor tett innpå dei eg kom, og kor knytt eg blei til dei.

Så er det friminutt med kaffi og vaffel, som det vel stundom kan vere på eit lærarrom, før vi går inn til ein ny dobbel skuletime, denne gong utan øyretelefonar, men med blokk og penn. Sjølv om planen var berre eit halvår, kjenner nok Kristian på at han sviktar elevane når han etter eit semester avsluttar lærargjerninga og dreg på ei ny danningsreise, denne gongen til Japan og India. Dette fortel han livaktig og inngåande om medan han sit avslappa på ein stol. Og sjølv om han både får ny innsikt, ser seg sjølv utanfrå, og lærer masse, blir korkje turen eller lærdomen som han hadde tenkt. Det går ikkje så lenge før han er heime att. Der rundar han det av med direktekontakt med salen, ulike skriveøvingar og ein liten epilog.

Det er Katinka Rydin Berge som har hatt regien på oppsetjinga. Kor mykje som er Fredrik Høyer og kva som er hennar regi, er vanskeleg å seie, men resultatet er i alle fall blitt særs vellukka og ein rørande hyllest til ein av landets viktigaste yrkesgrupper. Berge og Høyer har laga ei framsyning som, trass i at ho er lang, likevel er intens, dramaturgisk godt oppbygd og utan daudpunkt eller kvileskjer. Det er annleis enn mykje anna du ser på scena, men det er nyskapande og verkeleg godt teater, humoristisk, litt sårt, politisk utan peikefinger og til ettertanke for alle.

Lakmustesten for dei fleste produksjonar er sjølvsagt ikkje kva eg som teatermeldar måtte meine, men korleis framsyninga blir mottatt av publikum. Eg såg «Læreren» på hovudscena til Turnéteatret i Trøndelag (i Verdal). Det var full sal, men trass i at eg er der ofte og er godt kjend, slo det meg i foajeen før framsyninga at det var berre ein eg kjende frå før. Det er ikkje vanleg. Eg nemnde det for han eg kjende, ein verdaling, og han sa at det var slik for han også. Men, sa han, – eg trur det er mange lærarar her. Og det stemte. Salen var full av dei. Fredrik Høyer kom til sine eigne, og dei kjentest ved han, for det er lenge sia eg har opplevd ein sal så på alerten, lydhøyr og deltakande.

TEATER

«Bloddråpetall»
Trøndelag Teater, Gamle scene
Av: Ingrid Storholmen
Dramatisert av: Ingrid Storholmen og Maren E. Bjørseth
Regi: Maren E. Bjørseth
Scenografi og lysdesign: Øyvind Wangensteen
Kostymedesign: Anette Werenskiold
Koreografi: Magnus Myhr
Lyddesign: Alf Lund Godbolt
Med: Trond-Ove Skrødal, Marianne Meløy, Maria Ómarsdóttir Austgulen, Øyvind Brandtzæg, Paal Herman Ims, Synnøve Fossum Eriksen, Janne Kokkin, Christian Eidem, Snorre Ryen Tøndel og Marte M. Steinholt.

Framsyninga «Bloddråpetall» viser at det går an å lage stor scenekunst av noko så prosaisk som statistikkar om folkehelsa.

HUNT, eller Helseundersøkinga i Trøndelag (tidlegare Nord-Trøndelag), er ei av verdas største kartleggingar av folkehelsa til ei heil befolkning i eit avgrensa geografisk område. Gjennom meir enn førti år har ein kvart million trønderar deltatt i fire store undersøkingar, og om eit par år er det duka for den femte. HUNT har vore viktig for å finne fellestrekk, tidlege varsel og dermed også høve til å førebyggje mange sjukdomar. Resultatet er ein database som har vore grunnlag for meir enn 150 doktoravhandlingar og i underkant av 2000 vitskaplege artiklar. Men vitskap er eitt. Noko anna er om det også kan skrivast skjønnlitterært eller lagast teater av eit slikt forskingsmateriale?

Svaret er eit eintydig ja. For bak dei turre tala, grafane og statistikkane står det einskildmenneske. Det er levde liv, god og dårleg helse, traume, sjukdom og død, men også overleving og meistring. Om dette skreiv forfattaren Ingrid Storholmen for to år sia romanen «Bloddråpetall». Med grunnlag i forskingsmaterialet frå HUNT gjekk ho bak tala og skreiv om nokre av menneska og lagnadane som er registrerte. Boka følgjer den fjerde undersøkinga frå 2017 til 2020, og er bygd opp som ei lenke av stemmer frå eit drygt tjuetal personar i ei fiktiv bygd, ikkje ulik Verdal. På kvar side er det små forklårande fotnotar og faktaopplysingar frå HUNT. Romanen fekk strålande mottaking, og saman med regissøren Maren E. Bjørseth har Storholmen nå tilarbeidd den for scena.

Framsyninga følgjer romanen tett. Bakteppet er sjølvsagt HUNT, men også minna og trauma frå det store leirraset i Verdal i 1893 som raserte 105 gardsbruk og tok 116 menneskeliv. Folk i området er redde for at det skal gå nye ras, og gamle traume kan gå i arv. Raset blir også nytta metaforisk som at å leve med kreft er som å bu på kvikkleire.

Scenografien til Øyvind Wangensteen er enkel, men symboltung og illustrerande. Ti søyler kan illudere søylediagram og statistikk, men også mykje meir. Vi tar til med framsyningas omdreiingspunkt, landpostbodet Einar (Trond-Ove Skrødal) som gjennom ein prolog introduserer oss for folka og livet i bygda. Einar er enkemann, uvanleg kunnskapsrik, og gjennom arbeidet sitt veit han meir om folket enn dei fleste. Slik er han ei lita helseundersøking i seg sjølv. Han tar seg god tid til å prate med folk, for som dei seier: «menneske er ikkje noko ein kan vere åleine».

Etter kvart møter vi eit drygt tjuetal personar, eit lite samfunn på godt og vondt. Alle har dei sitt, og slik er dei også små element i den store undersøkinga. Grisebonden Knut (Øyvind Brandtzæg) er storrøykar, og har kols. Ekskona hans, den empatiske, men vel ryktespreiande Marit (Marianne Meløy) er meir einsam enn sjuk. Vigdis (Maria Ómarsdóttir Austgulen) får brystkreft og kunstnaren Kristin (Synnøve Fossum Eriksen) får leddgikt. Det er lagnadar og diagnosar. Og mot slutten er det både demens og alderdomssvekking. Paulsen (Paal Herman Ims), bygdas lege, kommenterer, gir råd og håp, og representerer slik både fagkunnskapen og fotnotane frå boka.

Framsyninga presenterer både sjukdomar som har genetisk årsak og dei som skuldast livsstil samt alle dei som førebels er uforklårlege og som kan treffe vilkårleg. Gjennom dette ser vi også tydeleg klasseperspektivet i folkehelsa. Andre tema er spørsmålet om redsle og traume kan gå i arv, og skilnaden på sjukdom og alderdom. Dette kunne sjølvsagt ha blitt ei traurig reise i elende og død. Men Storholmen og Bjørseth har lagt inn haugevis av små gullkorn og humor. Og sams for alle vi møter, er at dei er heile menneske som blir særs truverdig og varmt framstilt av dei ti i ensemblet. Trass i mange lyte, er dei alle personar til verkeleg å bli glad i.

Storholmen vil ha tala til å danse, og i framsyninga lukkast det godt gjennom den nøkterne men likevel tydelege koreografien til Magnus Myhr. Saman med lyssettinga til Øyvind Wangensteen og musikken og lydbildet til Alf Lund Godbolt, blir framsyninga utruleg nok også ei estetisk oppleving.

Maren Bjørseths regi er ei rekkje tablå delt i to akter. I første akt møter vi folka i kvardagslivet deira, medan vi i siste akt er på alders- og sjukeheimen Kveldsro. Her er slagpasientar, demente og alderdomssvekka, og det går mot slutten for dei alle. I romanen er dette skildra litt meir lyrisk enn framsyninga får til. Sjølv om det også her er lagt inn masse humor og komiske situasjonar, blir det noko monotont og vel mykje død. Men slik er også livet. Det tar slutt. Men det gjer ikkje denne framsyninga for ho sit i deg lenge etterpå.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 2. mars 2026.)