Amund Grimstad

OPERA

«Carmina Burana»
Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps
Kimen kulturhus, Stjørdal
Av: Carl Orff
Regi: Ane Aass
Dirigent: Bjarte Engeset
Kormeister/assisterande dirigent: Eva Holm Foosnæs
Scenografi: Gjermund Andresen
Kostymedesign: Anne Spets
Maskedesign: Maren Togstad
Lyskonsept/idé: Ingrid Skanke Høsøien
Lysdesign: Harald Aas
Lyddesign: Terje Halland
Koreografi: Seela Wanvik
Solistar: Lina Johnson, Simen Bredesen, Italo Proferisce og Iris Mundal Tjørhom (Operaskolen)
Med: Luftforsvarets Musikkorps, Blauwal Company og koristar frå Trondhjems Studentersangforening (TSS), Folk frå og rundt NTNU, Institutt for musikk og unge songarar frå Operaskolen

Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps si oppsetjing av operaen «Carmina Burana» er noko av det mektigaste eg har sett på ei scene på lenge, og var eit vektig innlegg i ordskiftet om kulturens plass i totalforsvaret.

Dette er ikkje ei tradisjonell melding, men meir eit forsøk på å rette opp ei unnlatingssynd samt å fortelje folk kva for stor kunstnarleg oppleving dei gjekk glipp av i veka som gjekk. Eg har skrive om teater i rundt femti år, men når det gjeld andre former for scenekunst, som dans og opera, er dei diverre litt utanfor komfortsona mi. Eg kan for lite, og eg manglar språk så eg vegrar meg for å melde desse kunstformene. Samstundes er det slik at god scenekunst i vel så stor grad talar til kjensler som til forstand og det analytiske. Og som alle andre menneske veit eg når noko treff meg som ei eineståande oppleving. Slik var det med operaen «Carmina Burana» som spela i Kimen kulturhus i Stjørdal i veka som gjekk. På grunn av hektisk reiseverksemd for å sjå teater andre stadar i landet, var det med eit naudskrik eg greidde å kome meg til Stjørdal på operaens siste speledag. Men som ei av dei sterkaste sceneopplevingane eg har hatt det siste året, var turen og besøket vel verd strevet.

«Carmina Burana» er skriven av den tyske komponisten Carl Orff (1885-1982) i 1936. Det er ein noko annleis opera, relativt stutt, inga rettlina episk forteljing, og i røynda ei tonesetjing av 24 tekstar frå ei samling dikt frå 1200-talet. Her er eit utal ulike tema som lagnad, personifisert ved guden Fortuna, men også alle tenkelege sider ved å vere menneske, slik som attrå, rus, lykke, kjærleik og meir til. Det einaste einskaplege i operaen, er kanskje musikken til Orff der spesielt korpartia er blitt ikoniske, og det får vi tydeleg prov på i denne produksjonen. Men sjølv om det er mange og sprikande tema, står dei i denne oppsetjinga likevel fram som ein heilskap. Det skuldast i stor grad regissøren Ane Aass si særs heldige hand om regien og hennar gode og nære samspel med den mektige musikken.

Kunstnarar og kuratorar plar ofte å lage brukarrettleiingar og hjelpe oss i å tolke inn element det elles er vanskeleg å få auge på, noko som tidvis kan verke både påklistra og slitsamt. I samband med denne produksjonen har både Opera Trøndelag, Luftforsvarets Musikkorps og regissøren Ane Aass skrive omfattande manifest om at denne framsyninga i realiteten handlar om ei form for forsvar eller kulturell beredskap i ei krisetid. I samband med at 2026 er det nasjonale totalforsvarsåret (beredskapsåret), er jo dette høgst politisk korrekt, og kunne vere ein litt søkt måte å kontekstualisere på og å setje ein mangslungen og litt sprikande opera inn i ein samfunnsmessig samanheng. Men etter å ha opplevd dette fyrverkeriet av ei oppsetjing, er eg den første til å seie meg samd. Denne framsyninga er årets beste grunngjeving for kulturens og dei sanselege opplevinganes særs viktige plass i vårt totalforsvar. Slik Arne Lygres «Tid for glede» fekk folk til å juble etter to år med pandemi, gjer «Carmina Burana» det same for oss i ei tid med alt for mørke skyer på verdshimmelen.

Frå den første spede starten med operaen på Steinvikholmen har eg følgd ein del av produksjonane til det som etter kvart er blitt Opera Trøndelag. Og det har vore mange vellukka oppsetjingar med det krevjande, men gode samarbeidet mellom profesjonelle og amatørar. Men aldri noko i det formatet vi her var vitne til. Og Luftforsvarets Musikkorps, som har ei godt over 200-årig historie, har eg også hatt gleda av å følgje, særleg i dei mange kreative og leikne samproduksjonane dei har hatt med Cirka Teater, som «Verkstøy» (seinare omdøpt til «Musika Mobile») på Ytre Kongsgård i 2009 og teaterkonserten «Driv» på Nedre Elvehavn i 2021. Når Opera Trøndelag og Luftforsvarets Musikkorps nå har gått saman om ein opera, er det eit samarbeid eg håpar vi kan få meir av.

Scenerommet i Kimen kulturhus i Stjørdal er fylt nesten til randa. Normalt sit orkesteret i grava eller på side- eller bakscena, nesten usynleg for publikum. Men i denne framsyninga skal vi ikkje berre høyre, men også sjå musikken. Scenograf Gjermund Andresen, ein av dei mest produktive scenografane i landet det siste året, har laga eit skråstilt stillas av såkalla key clamps, slikt ein lagar fortaugsrekkverk og liknande av, og i tre høgder sit dei nærare tretti musikarane (i militære uniformer) synleg for alle. Dirigenten, Bjarte Engeset, står heilt på sida av sceneopninga, godt synleg for både musikarar og publikum. Men stillaset er ikkje berre plattform for musikken, men også leikegrind for dei fem sirkusartistane frå Blauwal Company som i starten klatrar og smyg seg rundt i stillaset som ein ouverture til kva vi seinare skal sjå frå dei.

Så tek det til med det eg opplever som eit mektig kor, men som også berre er ein forsmak på kva vi etter kvart skal sjå, – og høyre. Det er koristar frå Trondhjems Studentersangforening og folk med tilknyting til Institutt for musikk ved NTNU. Med diskré men utsøkt bruk av heve/senke-scene veks koret, og på det meste trur eg det var rundt 70 songarar på scena. Koreografen Seela Wanvik har i tillegg fått dei til å bevege seg som ein lettversjon av ein militær tattoo, noko som gjer songen endå meir mektig og spektakulær og gir ein litt militær symbolikk til dei som vil tolke krigen eller i alle fall forsvaret inn i dette. For i denne operaen er tolkingshøva meir enn legio.

Den same symboltyngda gir det store og uniformerte orkesteret til Luftforsvarets Musikkorps. Utan at eg skal freiste å gi noka grundig musikalsk vurdering, var tonefølgjet, under diskré leiing av Bjarte Engeset (trengt opp i eit hjørne som han var), perfekt tilpassa både solistar, kor og handling, og for meg var særleg blåserekka med på å gjere lydbildet spesielt mektig.

Framsyninga har berre tre solistar. Det er sopranen Lina Johnson, tenoren Simen Bredesen og barytonen Italo Proferisce. I tillegg til den unge Iris Mundal Tjørhom frå Opera Trøndelags eigen operaskole. I den grad oppsetjinga har noka historie, er det desse fire som formidlar den. Ein liten familie som i møte med lagnaden blir drive frå kvarandre, men som finn attende til ei form for erkjenning og forsoning. Eg skal halde meg frå ei nærare omtale av dei songlege prestasjonane for på dette området er eg ein novise og manglar språk. Men eg veit kva som rører meg og gir meg gode opplevingar, og det gjorde alle desse solistinnslaga til fulle. Og særleg det eg vil kalle det velbalanserte og dermed mest illustrerande og ikoniske tablået av dei alle. Det skal eg kome attende til.

Ettersom eitt av denne operaens viktigaste element er lagnaden, og korleis den kan få oss både ut av og i balanse, har regissøren Ane Aass gjort nettopp balansen til eit sentralt element. Det har ho gjort ved å leggje inn integrerte stunt frå dei fem i Blauwal Company. Dei er alle utdanna frå Stockholms Konstnärliga Högskola i 2024 og er sirkusartistar på enormt høgt nivå. Og på meisterleg vis har Aass greidd å få dei halsbrekkande øvingane deira til å bli ein integrert del av framsyninga som slik utforskar menneskeleg ekvilibrium og balanse. Og dette er langt meir enn vanleg akrobatikk. Særleg er ei klatreøving i eit reip meir å rekne som synkron og vakker ballett enn som eit sirkusnummer.

Og for å kome attende til det eg omtala som det mest illustrerande innslaget, så er det når fire av akrobatane har tatt pause i stunta sine, og står på ei tradisjonell dumphuske eller disse, to på kvar side. Breibeint og på midten står solisten Lina Johnson og syng medan vippa gradvis kjem i balanse. Saman med den flotte songen blei det ei ikonisk og symboltung scene som vil sitje lenge i minnet.
Eg har sett mange oppsetjingar der Ane Aass har vore regissør, både i hennar eige produksjonsselskap RAA produksjonar, og som frittståande instruktør. Det eg har sett har vore oppsetjingar i små format med få skodespelarar og ikkje akkurat hovudsceneoppsetjingar. Med «Carmina Burana» tek ho eit sjumilsskritt, ikkje berre inn på ei svær scene, men også i eit format som både logistisk og kunstnarleg er særs krevjande. Meir enn hundre aktørar skal framføre noko synkront, og det skal gjerast med både musikk, spel, song og akrobatikk. Dette arbeidet kan synest like halsbrekkande som nokre av dei akrobatiske stunta vi fekk oppleve. Men Ane Aass greier det til fulle og syner med dette nye kvalitetar som regissør. Eg grip etter den hatten eg ikkje har for å ta han av og takka alle medverkande i denne operaen for ei eineståande kunstnarleg oppleving.

MUSIKAL

«Ruth Maier»
Trondheim Symfoniorkester & Opera
Trøndelag Teater, Game scene
Av: Gisle Kverndokk og Aksel-Otto Bull
Regi og scenografi: Markus Olzinger
Co-regissør: Elisabeth Sikora
Visuell design: Jürgen Erbler
Lysdesign: Ingo Kelp
Lyddesign: Harald Soltvedt
Dirigent: Peter Szilvay
Orkester: Daniel Turcina, Sophie Berggren, Lars Hilde, Odd-Bjørn Øslebø Lund, Helgi Thorleiksson, Julia Neher, Jaroslav Havel, Nils Anmarkrud Bergaust og Erlend Auestad
Med: Mathilda Bonnevier, Ingrid Tykhelle Kayser, Emma Stallvik, Yngve Gåsøy-Romdal, Nora Oleanne Sårheim, Renate Ekerhovd, Arnar Aarnes Bjorøy, Asbjørn Hagen og Andreas Hoff

Kammermusikalen «Ruth Maier» er blitt ei mektig musikalsk oppleving, men teksten kunne nok i større grad ha handla om meir enn kjærleiksforholdet til Gunvor Hofmo.

Ruth Maier (1920-1942) vaks opp i Wien i Austerrike i ein familie med jødisk bakgrunn. Alt frå 1933 tok ho til å skrive dagbok om kvardagen, kjærleik, livet og dei store spørsmåla. Etter Anschluss og dei aukande jødeforfølgingane fekk litlesøstera hennar, Judith, reise til England som del av ein barnetransport. Ruth var for gamal for dette programmet, men via fagforeiningsmannen Arne Strøm fekk ho i januar 1939 reise til Norge for å gå på skule og bu hjå familien til Strøm på Lillestrøm. Etter artium i 1940 freista ho å kome seg vidare til USA, men utan å lykkast. Den første krigshausten blei ho med i Arbeidstenesta (AT), ein opphaveleg frivillig organisasjon for ungdom, men som etter kvart blei sterkt nazifisert. Under arbeid på Biri møtte ho den seinare forfattaren Gunvor Hofmo (1921-1995), og dei to blei kjærastar. Men i november 1942 blei Ruth Maier arrestert av norsk politi, send med skipet Donau til Tyskland og gassa i hel i Auschwitz få dagar etter.

Dette kunne ha vore berre ei av uendeleg mange relativt anonyme holocausthistorier. Men då Gunvor Hofmo døydde, fekk Jan Erik Vold tilgang til dei åtte dagbøkene etter Ruth Maier. På grunnlag av dei, ei rekkje brev frå korrespondansen mellom dei to søstrene Ruth og Judith, og eit nitid kjeldearbeid, skreiv Vold i 2007 boka «Ruth Maiers dagbok» der vi får innblikk i livet og tankane til ei uvanleg kunnskapsrik, klok og kreativ ung kvinne, og om forholdet hennar til Gunvor Hofmo. Boka er omsett til tolv språk, og då eg var i Wien for femten år sia, stod den tyske utgåva fremst i alle bokhandlane eg vitja.

Komponisten Gisle Kverndokk og regissøren og dramatikaren Aksel-Otto Bull sette seg tidleg føre å lage eit musikkspel om historia til Ruth Maier, og alt i 2014 var musikalen ferdig. Men vegen til premiere var lang, og undervegs blei det også vurdert å lage opera. Etter mindre oppsetjingar i USA, blei det urpremiere på «Briefe von Ruth» i Austerrike i 2023, og det var ei oppsetjing som hausta to av Tysklands største teaterprisar.

Endeleg, tre år etter, er kammermusikalen komen heim, og fredag hadde Trondheim Symfoniorkester & Opera norgespremiere som gjestespel på Trøndelag Teaters gamle scene. Jamvel om det musikalske ligg i grenselandet mellom opera og musikal, har Bull og Kverndokk meint at teksten, dagboksnotata og breva, er så viktige at dei har latt det vere mykje dialog, og difor kalla det ein musikal. Det er eit godt val, og sjølv om dei ni på scena alle er songarar, kjem dei, med god personinstruksjon, særs godt også frå spel og det verbale, og i særleg grad dei to hovudrolleinnehavarane.

Vi startar med at Gunvor Hofmo (Ingrid Tykhelle Kayser) i retrospekt presenterer oss for den unge Ruth (Mathilda Bonnevier) i Wien, om dagboknotat, kvardagsliv og meir dramatiske hendingar før ho kjem til Norge. Framsyninga er bygd opp som ei rekkje små tablå med utsnitt frå livet og lagnaden hennar. Men hovudvekta er lagt på kjærleiksforholdet mellom Hofmo og Maier. Sjølv om jødeforfølging, verdskrigen og dei storpolitiske spørsmåla er til stades, så blir dei diverre alt for sjeldan særleg meir enn eit bakteppe. Ruth Maier var eit uvanleg multitalent som forfattar, tenkar og biletkunstnar, og personleg syns eg det blei litt snautt å konsentrere seg i så stor grad om kjærleiksforholdet.

Markus Olzinger, som er både regissør og scenograf, har laga ein enkel scenografi med fleire nivå, og saman med draperi og utsøkt bruk av projeksjonar skapar han effektivt ulike rom og situasjonar. Det er mange tablå, men skifta går saumlaust, og det ni personar store orkesteret under leiing av Peter Szilvay bidreg til å binde det heile saman. Trøndelag Teaters gamle scene er ikkje nokon god konsertsal, og akustikken ytte diverre ikkje musikalen full rettferd. Men musikken til Gisle Kverndokk var likevel ei mektig, og ikkje minst mangfaldig oppleving. Å lage musikal av ei så tragisk historie er ikkje enkelt, men her fekk vi eit fargerikt musikalsk spenn frå det triste og mollstemde til det langt meir livsglade.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 28. april 2026.)

TEATER

«Hva er det?»
Teatret Vårt, Storyville, Molde
Idé: Sara Fellman
Utvikla av: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord
Regikonsulent: Katja Lindeberg
Med: Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord

Ei enkel og upretensiøs framsyning stappfull av opplevingar for dei aller minste.

Dei fleste er samde om at det enkle ofte er det beste. Men å gjere noko som både er enkelt og vellukka, kan paradoksalt nok vere ganske vanskeleg. På biscena til Teatret Vårt i Molde har dei verkeleg fått det til. Der blir det for tida spela ei framsyning for barn frå tre år og oppover. «Kva er det?» er ei upretensiøs og tilsynelatande særs enkel klovnehistorie i den grad det i det heile er ei historie. Sara Fellman, som også har bakgrunn frå sjukehusklovnane, fekk ideen til framsyninga og saman med Lars Melsæter Rydjord har ho utvikla konseptet. Og ettersom dette er ein produksjon på økonomisk sparebluss, så var det ikkje pengar nok til ein eigen regissør, men berre litt konsulenthjelp. Valet av Katja Lindeberg, kanskje den i landet som verkeleg har drive klovneri til ein vitskap, var klokt, og truleg avgjerande for resultatet. For i løpet av berre førti minuttar får vi ei opplevingsrik og interaktiv stund som held dei yngste fullstendig oppslukt.

Utan scenografi, men med fine kostyme og ein del kreative rekvisittar kjem dei to klovnane inn på scena. Dei skal henge opp ei snor med vimplar, og at det går an å lage så mange artige påfunn ut av ei så triviell handling, er imponerande. Samstundes veit dei to akkurat kor grensa går for når repetisjonane og stunta blir keisame og ikkje artige lenger. Så når vimplane er oppe, går dei over til ei opplevingsrik reise i små trivielle rekvisittar. Frå eit par barnesko tryllar dei fram ei rekkje egg i ulike fargar, og frå ein stor sekk dei bokstaveleg talt kan dykke ned i, hentar dei fram bøtter og spann, eit horn og mykje anna. Ved å dele både egg og andre rekvisittar med ungane (og dei vaksne) i salen, blir det etter kvart duka for ein konsert av det reine symfoniorkester.

Berre førti minutt varar det, men på denne stutte tida greier Sara Fellman og Lars Melsæter Rydjord og gi oss opplevingar som var det ei heilaftans oppsetjing. Utan ord, berre med ekspressive lydar, er dei presise og samkøyrde, men likevel særs fleksible for reaksjonar frå publikum i ei framsyning som eg vil tru er forskjellig frå dag til dag, alt avhengig av publikum. Og der dei to på scena har ein timing der dei veit akkurat kva som skal til for å halde merksemda i salen.

TEATER

«Til minne om familien»
Hålogaland Teater, Scene Vest
Av: Monica Isakstuen
Regi: Hanne Tømta
Scenografi og kostyme: Nora Furuholmen
Lysdesign: Øyvind Wangensteen
Lyddesign: Erik Hedin
Med: Julia Bache-Wiig, Alexander Rindestu, Sindre Arder Skildheim, Ingrid Mikalsen Deinboll, Hanne Mathisen Haga, Ellen Andreassen og Kristine Henriksen

I Hanne Tømtas regi blir «Til minne om familien» eit nådelaust blikk på familien som institusjon.

Frå Monica Isakstuen debuterte som dramatikar med «Se på meg når jeg snakker til deg!» på Rogaland Teater i 2019 har ho vore særs produktiv, og det er blitt minst eitt nytt drama per år. Men til nå er stykka hennar berre sette opp på bi- og intimscener. Ho skriv rett nok om nære relasjonar, altså om intimsfæren, så då er det kanskje nærliggjande å velje intimscener. Men det er inga naturlov som seier at eksistensielle familiedrama må bli spilte på småscener, så når Hålogaland Teater nå har vald å presentere Isakstuens siste drama, «Til minne om familien» på teaterets hovudscene, var det på høg tid. Og det overtydande resultatet synte at valet var heilt rett.

«Til minne om familien» er skrive spesielt for Hålogaland Teater, og dels på grunnlag av intervju Isakstuen har gjort med tilsette på teateret. For når det gjeld familierelasjonar er vel dei fleste av oss ekspertar, om ikkje på løysingar, så i alle fall på situasjonen. På same vis som i dramaet «Dette er ikke oss», ein av dei beste tekstane hennar, møter vi ein heilt vanleg kjernefamilie med ein far, ei mor, ei søster og ein bror. Dei er heilt ordinære og tilsynelatande velfungerande. Her er rett nok små gnissingar, men ikkje meir enn hjå dei fleste. Ein bror (Sindre Arder Skildheim), som truleg er yngst, er ein spørjande liten kvardagsfilosof som også kan verke litt nevrotisk. Ei søster (Ingrid Mikalsen Deinboll) er truleg tenåring, litt kontrær og oppgitt over alt og alle. Og Ei mor og Ein far (Julia Bache-Wiig og Alexander Rindestu) svarar ungane litt i hytt og vêr og freistar å vere diplomatiske og å glatte over det som måtte vere av konfliktar. Altså som hjå dei fleste familiar. Men så syner det seg raskt at dette likevel er ei eining i full oppløysing. Det får vi særs godt illustrert når Isakstuen let Røyndomen (Hanne Mathisen Haga), Kjærleiken (Ellen Andreassen) og Døden Kristine Henriksen) bli personaliserte og besøke, eller rettare heimsøke den vesle familien. For heile tida må vi jo alle forhalde oss til røyndomen. Og både døden og kjærleiken kan dukke opp når du minst ventar det.

I tidlegare drama har Isakstuen sett søkeljos på og pirka i dei nære relasjonane på eit vis som både er attkjenneleg og som kan kjennest vondt. Denne gongen går ho mykje lenger og stiller heilt grunnleggjande spørsmål ved familien som institusjon. Er familien eit fengsel der medlemmane øydelegg seg sjølve, eller er den eit utviklande fellesskap?

Regissøren Hanne Tømta har ikkje sett opp noko av Isakstuen tidlegare, men bakgrunnen hennar som ein framifrå Tsjekhov-tolkar med lite faktisk handling og mykje undertekst viste seg å vere midt i blinken. Tømta har fått fram nyansar og undertonar som ein ikkje openbert finn i sjølve manus, men som understrekar og vidareutviklar Isakstuens tekst. Saman med sine faste samarbeidspartnarar, Nora Furuholmen på scenografi og kostyme, og Øyvind Wangensteen på lys, har ho skapt ein vakker og stilfull fasade om ein familie som heilt frå opninga på symbolsk vis er i ferd med å gå i knas. Furuholmens scenografi er eit stilisert familieinteriør med sofa og spiseplass, men som delt opp i element også gir rom for så mykje meir. Og symboltungt er det når alt heilt umerkeleg tar til å gli frå kvarandre mot slutten. I sofaen kan familien sitje og ha sine samtalar, men her tronar også dei tre ubedne gjestane som eit slags familiens tribunal. Wangensteens lyssetting skapar uttrykksfulle stemningar, settingar, scener og rom på den elles store scena. Og lyddesignen til Erik Hedin utfyller det heile der kontrasten mellom det vakre vi sansar, og det øydeleggjande vi opplever, er stor.

Dei sju aktørane leverer eit uvanleg presist og synkront ensemblespel i ei oppsetjing der orda i den omfattande tekstens mange lag får lov å spele hovudrolla. Ingen av dei dei fire i familien, er eintydige personar, men samansette og mangefasetterte slik vi alle er. Og personinstruksjon og det nyanserike ensemblespelet understrekar dette til fulle i eit drama der ubehaget ligg som eit latent bakteppe.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 21. april 2026.)

TEATER

«Det magiske havet»
Studentersamfundets Interne Teater, Sitatet
Av: Konstanse Fjellvang
Regi: Konstanse Fjellvang
Scenografi: Marte Ness
Kostyme: Sunniva Nyhamar
Lyddesign: Marcus Grand Michaelsen
Med: Haakon Staver Lagerqvist, Mari Peistorpet, Frida Gaarde, Ingvild Langås Hvalen, Viktoria Lunde og Jakob Eiklid

Ei leiken, opplysande og interaktiv framsyning om det vi veit altfor lite om.

Konstanse Fjellvang er ein uslipt diamant i Thalias teneste. Ho er 23 år gamal, frå Harstad og er student i Trondheim. Mykje av fritida si nyttar ho på arbeid med Studentersamfundets Interne Teater (SIT) der ho gjennom dei tre siste åra har synt uvanlege talent både som skodespelar, regissør, songar, musikar, komponist og dramatikar. Eg har hatt gleda av å følgje dette multitalentet gjennom ei rekkje ulike produksjonar og blitt meir og meir imponert. Så til trass for eit stramt tidsskjema, gjorde eg det eg kunne for å få med meg hennar siste verk. Og ho innfridde alle mine forventingar både med omsyn til manus og regi.

Denne gongen har Fjellvang, med eit brennande hjarte også for natur og miljø, skrive og regissert ei fabulerande framsyning om det magiske havet, det som opptek størstedelen av arealet på jorda, men som vi framleis veit altfor lite om. Og det har ho gjort i ei leiken oppsetjing for dei første trinna på barneskulen.

Sitatet, Studentersamfundets relativt nye intimscene, er bygd om til ei draumeverd. Vi blir møtte i foajeen utanfor av to havforskarar (Haakon Staver Lagerqvist og Mari Peistorpet) som på pedagogisk vis gir oss ein introduksjon om havet, om kor lite vi veit sjølv om vi driv rovdrift på ressursane, og i tillegg nyttar det som avfallsplass. Så blir vi inviterte med på ei reise ned i dette lite utforska universet. Som alle veit, kan vi ikkje puste under vatn, og tre kvarter er litt for lenge å halde pusten. Difor blir vi utstyrte med pustepulver som effektivt løyser det problemet før vi blir tatt med inn i scenerommet der rekvisitt- og kostymeavdelinga til SIT må ha gått amok og kosa seg glugg i hel med å skape kreative gevant, dyr og plantar i ei magisk eventyrverd. Dei to «forskarane» fortel oss kva og kven vi møter, og her er korallrev, fisk, plankton, ein blåkvalunge, krepsdyr og mykje, mykje meir. Alt presentert leikent, humoristisk og kreativt av skodespelarane Frida Gaarde, Ingvild Langås Hvalen, Viktoria Lunde og Jakob Eik som saumlaust vekslar mellom eit utal roller, eller rettare vesen og plantar. Og sjølvsagt skjer alt dette interaktivt.

Eg nemnde at kostyme og rekvisittar var kreative, men eit viktig tilleggselement er musikken og lydbildet som Marcus Grand Michaelsen, eit anna stortalent i SIT sine rekkjer, har skapt. Det supplerte stemningane frå det visuelle og gjorde opplevinga komplett.

På ekte forskarvis må vi som publikum sjølvsagt vere med på å bryte nye barrierar og kome oss lengre ned i materien, så medan vi stadig dukkar djupare ned i havet, blir det mørkare og mørkare, før vi til slutt nesten ikkje ser noko, samstundes som pustepulveret tar til å miste effekt så det til slutt er tryggast å kome seg opp til overflata.

Lakmustesten for slike framsyningar er sjølvsagt i kor stor grad dei treff målgruppa. Og sjølv om det i den framsyninga eg såg ikkje var så mange av dei, var det openbert at dette i så måte var innertiar. Og på dagtid går produksjonen som skuleframsyning, så da vil eg tru det er skikkeleg interaktivt.

SIT sluttar aldri å overraske. Dei har rett nok laga barneteater før, men stort sett i samband med UKA. Denne produksjonen syner at dette er ein sjanger dei gjerne kan gjere meir av.

TEATER

«Den stygge»
Nordland Teater
Av: Marius von Mayenburg
Omsett av: Jørgen Norheim
Regi: Stef De Paepe
Scenografi, lys og kostyme: Amber Vandenhoeck og Renée Faveere
Med: Kristoffer Hjulstad, Linda Mathisen, Julie Sofie Reite og Stein Elvestad

Ein satirisk og tidsaktuell fabel om kva jakta på den perfekte utsjånaden kan føre til.

Den tyske dramatikaren Marius von Mayenburg set ofte eit kritisk, humoristisk og absurd skråblikk på kvardagsfenomen til både lått, attkjenning og ettertanke. Kroppspress og jakta på ein perfekt utsjånad har eskalert dei siste åra, og folk legg seg villig under kniven. Alt i 2007 skreiv von Mayenburg eit satirisk drama som sette eit skarpt søkeljos på fenomenet. «Den stygge» (Der Häßliche) hadde norgespremiere på Det Norske Teatret i 2010, og det er den gode omsetjinga Jørgen Norheim gjorde den gongen som Nordland Teater nå nyttar i si oppsetjing.

Ingeniøren Lette (Kristoffer Hjulstad) har utvikla ein revolusjonerande sterkstrømskontakt som skal presenterast på ein kongress. Litt overraskande er det at assistenten hans (Stein Elvestad), som ikkje har bidratt med mykje, skal gjere presentasjonen. Lette forstår lite av det, før sjefen hans (Linda Mathisen) etter mykje om og men fortel han det ho trudde Lette for lengst hadde forstått. Han er rett og slett for stygg til å vere i stand til å selje noko som helst. Når kona hans (Julie Sofie Reite) må vedgå at han er så lite tiltalande at ho berre ser han i det eine auget, og aldri i andletet, forstår Lette at utsjånaden han har vore fortruleg med heile livet, ikkje er brukbar. Han let seg overtyde til ein operasjon, og sjølv om legen er ein sjarlatan, blir resultatet uventa vellukka. Og suksessen følgjer. Kvinnene ligg flate for han, og i særleg grad den 93-årige eigaren av verksemda som vil kjøpe og produsere kontakten. Ho har sjølv vore gjennom eit utal operasjonar, er sprengkåt, og Lettes sjef meiner han må gi etter for den rike gamle damas attrå for å trygge salet av kontakten.

Så populær blir utsjånaden til Lette at alle vil sjå slik ut. Ettersom kirurgen ser ein gullkanta leveveg, men ikkje har så stort repertoar, blir det raskt ei heil rekkje menn som er til forveksling lik Lette. Kva skjer med identiteten din når du er prikk lik alle andre? Og når alle er like vakre, er det ikkje lenger Lette, men den som er billegast, som får arbeid og oppdrag. Med treffsikkert blikk og gjennom absurde, komiske, men likevel lett attkjennelege situasjonar, syner von Mayenburg oss kapitalens og medias nådelause jag etter det perfekte. Narsissismen blir leiande religion, og menneskeleg identitet er den store taparen.

Sjølv om dramaet har mange aktørar, har von Mayenburg understreka at det er skrive for fire skodespelarar der Lette er den einaste som spelar seg sjølv heile tida. Det vesle ensemblet gir oss eit strålande ensemblespel og greier på utmerka vis å gå ut og inn av roller utan kostymeskift, men berre med små brot. Gjennom tidvis ulike spelestilar gir dei oss eit mangefasettert menasjeri. Kristoffer Hjulstad syner oss på overtydande vis utviklinga frå den heilt vanlege ingeniøren som med ny utsjånad opplever både suksess og fortviling gjennom miste av eigenverd og identitet. Stein Elvestad har ei neddempa og diskré framtoning som assistenten til Lette, og som sonen til den rike dama. Julie Sofie Reite er Lettes kone, den rike, gamle dama og legeassistenten. Ho er heilt infam som den sprengkåte rynkefrie 93-åringen samstundes som ho gir godt liv til både kona og legeassistenten. Men det er Linda Mathisen som er den store komikaren i rollene som kirurgen og Lettes sjef. Med presis timing, godt kroppsspråk og komisk fingerspisskjensle tek ho det heilt ut utan å vere i nærleiken av overspel.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 20. april 2026.)

KOMMENTAR

«Skorpionens spill – I skyggen av Roblox»
Riksteatret i samarbeid med Teater Ibsen
Av: Frode Gjerløw og Håkon Dalsbø
Regi: Frode Gjerløw

Når Riksteateret og Teater Ibsen framstiller hemn og deepfake som akseptabel oppførsel på nettet, må det vere lov å stille dei nokre spørsmål om kva for signal dei med dette vil sende ungane, og for den del også til foreldre og lærarar.

Gaming er blitt ein stor og viktig del av barne- og ungdomskulturen. For dei fleste i vaksenverda er dette eit felt der vi er heilt blanke. Det er difor fortenestefullt at samtidsdramatikarar og teatera tar opp temaet, både for å vere relevante for ungdomsgenerasjonen, men også fordi dette fenomenet tar så stor plass, og førebels er ganske uregulert.

For to år sia sette Riksteatret i samarbeid med Teatret Vårt og Hålogaland Teater opp «Det mørke fortet – et minecrafteventyr» basert på eit manus av Frode Gjerløw og Håkon Dalsbø. Det var nærast som gaming forma som teater. Det er delte meiningar om det var godt teater eller ikkje, men det trefte midt i målgruppa og resulterte i at for ein gongs skuld var det ungane som måtte forklare foreldra kva oppsetjinga handla om, og ikkje omvendt.

Nå har dei same to forfattarane skrive eit stykke som i større grad er teater om gaming enn teater forma som gaming. Det heiter «Skorpionens spill – I skyggen av Roblox» og er ein samproduksjon mellom Riksteatret og Teater Ibsen. Framsyninga hadde premiere i Nydalen 19. februar, og fram til 8. juni er ho på turné rundt i landet.

Eg såg oppsetjinga på Orkanger rett før påske. I utgangspunktet skulle eg ikkje melde henne, men eg reagerte så sterkt på innhaldet og kva stykket såg ut til å ville seie til barn og unge, at eg fann det rett å skrive ein kommentar. Dette er altså ikkje ei teatermelding, men ein kommentar og nokre grunngjevne spørsmål til Riksteatret og Teater Ibsen.

RESYMÉ
Eit stutt handlingsresymé kan vere på sin plass for å forstå kva eg reagerte på. Framsyninga handlar om 12 år gamle Gaia som bur åleine med faren sin, Vidar, som er lærar. Ho er bestevenninne med Amalie som er forelska i Axel. Axel er ein 15 år gamal rikmannsson, Vidars elev, skulens kjekkaste, og etter kvart syner det seg at han er meir enn kynisk og nærast sjukeleg opptatt av å bli rik. Gaia har laga eit spel som har fått mange brukarar, og det har ho tent 60 000 kroner på. Axel går difor i kompaniskap med Gaia for å utvikle eit nytt spel som han meiner dei skal tene millionar på. Men Axel er som sagt kynisk, bidreg ikkje med noko sjølv, lurer Gaia trill rundt og får henne til å gi han dei 60 000 ho har på bok. I tillegg trugar han Gaia med å dele private bilde av henne (som Amalie truleg har gitt han) om han ikkje får det som han vil. Men Gaia let seg ikkje overvinne så lett, og som ein hemn og for å øydeleggje for han, legg ho inn deepfakes (manipulerte og særs kompromitterande bilde av Axel) i spelet. Og så vinn sjølvsagt vår vesle heltinne, Gaia. Og skurken Axel får som fortent. Eller er det så enkelt?

I utgangspunktet, og innhaldsmessig, er dette kanskje som dei fleste slike helte- eller heltinneforteljingar, og i alle fall dei som er frå USA. Men er det likevel greitt? Eg meiner innhaldet i denne framsyninga er etisk høgst tvilsamt, og eg reagerer på at det openbert ikkje har blinka ein einaste varsellampe korkje i dei to teatera som står bak eller i dei mange meldingane som i ettertid er skrivne i aviser og på nett.

IKKJE HEILT LOGISK
Forteljinga har ein del logiske brester. Teater er ikkje røyndom, så med både «Pippi Langstrømpe» og musikalen «Matilda» i bakhovudet, får vi bere over med at 12 år gamle Gaia er eit geni når det gjeld spelutvikling, og at ho har tent heile 60 000 på dette. Litt verre er det at ho ser ut til å ha full råderett over pengane utan å måtte spørje faren som den næraste føresette. Norsk lov fastset at det er først som femtenåring at du fritt kan disponere over pengar du sjølv har tent. Men eg får vere raus å seie at dette også får gå på kontoen for kunstnarleg fridom ettersom det er fiksjon. Litt forvirrande signal til ungdomen er det likevel.

ALDERSGRENSE FOR SOSIALE MEDIUM
Som spelutviklar og gamar er Gaia sjølvsagt godt skulert i det digitale sjølv om ho berre er 12 år. Men så vidt eg veit, er det tilrådd aldersgrense på 13 år for ein del sosiale medium, som mellom anna Tik Tok. Og regjeringa arbeider for at det skal bli ei lovfesta grense på 15 år. I den grad Riksteatret har sett nokre avgrensingar for denne produksjonen, har dei skrive i førehandsomtalen at framsyninga er laga for litt større barn, og at ho ikkje passar for barn under 6 år. Det må jo tyde at ungar på 8 til 12 år absolutt er i målgruppa. For foreldre som slit med å halde ungane frå skjermbruk generelt og sosiale medium spesielt, er det difor eit ganske dårleg signal at denne tolvåringen, som om det var den naturlegaste ting av verda, nyttar seg av sosiale medium utan at alderen hennar i det heile blir stilt spørsmål ved eller problematisert. Korleis skal foreldra kunne forklare si restriktive haldning når heltinna på teater openbert får lov?

HEMN OG OUTING
Alt eg har skrive over kan sjølvsagt forsvarast med at dette er teater og fiksjon og ikkje røyndom, sjølv om signala det sender ikkje akkurat er den hjelpa mange foreldre ser etter i ein vanskeleg digital kvardag. Men det verste for meg, var likevel det som blir ståande som del av framsyningas moral. Ja, – Axel er ein dritsekk. Han lurte Gaia, loppa henne for pengar, og han truga med å leggje ut private bilde av henne. Det er sjølvsagt ikkje akseptabelt, og det forstår alle. Men er Gaias svar på denne uretten dermed grei? Ho tar rett og slett hemn, og ho gjer det ved å leggje ut falske og kompromitterande bilde av Axel.

Eg trudde at hemn, eller «auge for auge og tann for tann» var ein gamaltestamentleg straffereaksjon vi for lengst har lagt bak oss. I amerikansk litteratur og drama er nok framleis hemna ein viktig del av strafferettspleia, men her i landet er ikkje hemna lenger sett på som ein akseptabel reaksjonsmåte. Eg blei difor ganske overraska over at Gaias hemn over Axel blir presentert utan atterhald og openbert som ein grei måte å reagere på mot urett.

Endå verre er kva som gjer at Gaia til slutt vinn. Ho legg ut «deepfakes», falske bilde av Axel som ein integrert del av spelet ho har laga. Også dette blir presentert som heilt akseptabelt, og utan atterhald. Med ein verdssituasjon der sanninga er den store taparen, og i ei tid då nettrolla florerer, er det ei kjempeoppgåve for foreldre, føresette og lærarar å fortelje ungane kva som er akseptabelt og ikkje, og ikkje minst lære dei å oppføre seg på nettet. Då finn eg det etisk særs problematisk at heile landets Riksteater, utan noka form for problematisering eller atterhald, presenterer hemn, outing og deepfake som ein grei måte å løyse problem på.

INGEN VAKSNE HEIME?
Eg har gått gjennom teaterets førehandsomtale der det også er med intervju med regissøren og dramatikaren Frode Gjerløw og ein artikkel av psykologen Line Marie Warholm. Det einaste eg har funne om desse etiske spørsmåla frå Gjerløw, er at han seier: «Det vi er mest opptatt av er å skildre det sosiale spillet mellom barn, om å ta ansvar for egne handlinger». Då må ein spørje om outing og hemn er ein grei måte å ta ansvar for eigne handlingar på?

Og Warholm er for så vidt innom tematikken når ho seier: «der det ikke finnes regler, der må vi både lage og håndheve dem. Når vi voksne unnlater å ta ledelsen, er barna fritt vilt for hverandre. Det er vår oppgave å beskytte barna mot bøllene, men det er også vår oppgave å oppdra barn som ikke plager og utnytter hverandre». Men ho seier ikkje eitt ord om at det i denne framsyninga ser ut til å vere det stikk motsette som er moralen, – at det er greitt å plage ein annan når vedkomande har plaga deg først.

I tillegg til grundig førehandsomtale frå teateret si side, er «Skorpionens spill – I skyggen av Roblox» meld i fleire aviser og medium. Eg har tilgang til tre av dei. Aftenpostens Hilde Østby er særs begeistra og viser seks av seks mogelege poeng, men seier ikkje eitt ord om det etiske. Karen Frøsland Nystøyl i NRK er ikkje så begeistra og trillar ein firar, men heller ikkje ho har ei einaste innvending mot det etiske i framsyninga. Det har heller ikkje Silas Gitmark Evensen i Periskop.

Uavhengig av kva meldarar måtte meine om spel, scenografi, dramaturgi og alt anna som er med på å gjere ei teaterframsyning, finn eg det høgst overraskande at ingen av teatermeldarane stiller spørsmål ved kva denne framsyninga fortel ungane om kva som er rett og gale. Og eg finn det endå meir overraskande at ingen ved Riksteateret eller Teater Ibsen ser ut til å ha reagert på innhaldet.

SKAL TEATER VERE BARNEOPPDRAGING?
Det er mogeleg eg er ein sur gamal mann som korkje forstår nettet eller ungdomskulturen. Eg meiner det er sjølvsagt at det ikkje skal vere eit moralpoliti som avgjer kva som kan setjast opp på norske scener. Politisk ukorrekt teater er ikkje berre greitt, men faktisk langt meir spennande enn barneoppdragande framsyningar med ein moral i beste Margrethe Munthe-tradisjon. Men då må det setjast i ein samanheng så ungane forstår kva bodskapen er. Er dette berre tull og tøys? Er det eit artig og litt karikert oppgjer med autoritetar? Eller er det noko som er laga for at ungane skal kunne reflektere og diskutere i etterkant? Denne framsyninga gjer ingen av delane. Alle forstår at Emil i Lønneberget ikkje er vondsinna. Og eg trur ikkje at det er mange ungar som meiner det er ok å la vere å gå på skulen etter å ha sett ei framsyning om Pippi. Men i «Skorpionens spill – I skyggen av Roblox» blir det utan noko atterhald framstilt som heilt akseptabelt å svare på ein urett med same mynt og vel så det. Når dei fleste foreldre og føresette slit med å lære ungane om nettvett og akseptabel oppførsel, er det ganske problematisk at teateret presenterer ei heilt motsett løysing. Difor må det vere lov å spørje dei ansvarlege på Riksteateret og Teater Ibsen om dette er eit medvite val og i så fall kvifor? Eller om dei rett og slett ikkje har sett problemet og tenkt tanken?

TEATER

«KAUK»
Rosendal Teater
Av og med: Magnus Myhr
Tekst: Jørgen Strickert
Kunstnarleg katalysator: Terje Tjøme Mossige
Rom og lys: Elisabeth Kjelldahl Nilsson
Koreografi: Magnus Myhr
Komponist: Ingvild Langgård
Kauk- og lokkelærar: Synnøve Brøndbo Plassen

Eit oppkome av ei leiken, humoristisk og upretensiøs framsyning der alvoret heile tida ligg på lur.

Magnus Myhr (f. 1985) er dansar, koreograf, skodespelar og songar frå Klæbu, ei bygd som nå er innlemma i Trondheim. Han har ein omfattande CV, hovudsakleg som koreograf og dansar. I 2014 debuterte han med sin første eigenproduksjon, «Jeg satt på en stein og så utover havet», som var ei både sår og livsbejaande oppsetjing om oppvekst i eit lite samfunn der alle gutane spela fotball, medan han sjølv var skeiv og ville spele Hedda Gabler. Det var ei personleg og forrykande framsyning som ga frampeik om kva vi kunne vente oss av dette multitalentet. I 2018 følgde han opp med framsyninga «I det fjerne, Troja» der han med metaforar frå den greske antikken utforska mykje av dei same emna.

Nå har Myhr tatt tematikken vidare, og samstundes er det mykje som tyder på at han er blitt tryggare på eigen identitet og det meste i livet. Mange er det vel som kan ha lyst til å hyle ut, eller kauke når livet smiler til deg, eller når raseriet tek overhand. Og det er det Myhr gjer. Nå vil han berre kauke og danse. Framsyninga «KAUK», som hadde urpremiere på Rosendal Teater i Trondheim, er blitt ei sprudlande og særs mangefasettert framsyning, naivistisk i forma, litt feelgood, men med ei mengd politiske undertonar.

Det heile tek til i foajeen der Myhr dukkar opp iført ei t-skjorte, ei trong hudfarga truse, og med ei lang, tova kremmarhuslue på hovudet. Han flørtar vilt med publikum og tar til med ulike lokkar før vi flyttar oss inn i teatersalen. På ei nake scene der Myhr berre har ein blå Ikea-pose og ei pappeske han nyttar som krakk, dreg han, som ein Espen Oskeladd, opp ulike remediar frå posen; Eg fann, eg fann! Slik held han fram med ein okarina han spelar på, han syng, og han les trøyste- og ventedikt for oss, han dreg referansar frå «Sagaen om Isfolket» og det mytiske i antikkens Theben til forbanninga med å kle seg i tweed (!) før han både dansar og ikkje minst lokkar. Alt medan han leikar seg med og sjarmerer publikum i dette overflødigheitshornet av ei framsyning.

Teksten, som både er små dikt og aforismar og like mangfaldig som oppsetjinga, er skriven av Jørgen Strickert. For dei som hugsar NRK sitt humorprogram «Hallo i uken» der Strickert var både forfattar og programleiar, er det lett å kjenne att, og sjølvsagt gle seg over, den politiske satiren og den særeigne humoren.

Framsyninga har mykje integrert dans, eller kanskje rettare koreografert rørsle, men mot slutten legg Myhr inn eit større og langt meir ekspressivt danseinnslag der det berre er å slappe av og ta til seg inntrykka og der det også er mogeleg å lese inn mørkare og meir alvorlege undertonar.

Som tittelen indikerer, er det kaukinga til Myhr, med både det livsbejublande og det skeive raseriet, som heile tida bind framsyninga saman og som ligg der som ein raud tråd. Og dette er så avgjort ikkje hyling og kauking slik kvar og ein av oss kan finne på. For Myhr har fått solid hjelp og bistand frå ein av dei fremste ekspertane på området. Synnøve Brøndbo Plassen er, trass i at ho berre er 29 år gamal, ein særs merittert folkemusikar og songar med kongepokal frå landskappleiken i 2024, og med ein diskografi der dei tre platene hennar har sanka to nominasjonar og ein spelemannspris. I denne produksjonen har ho vore kauk- og lokkelærar for Myhr. Med hans gode songstemme som råstoff er det blitt leikne og melodiøse improvisasjonar rundt tradisjonelle ku- og sauelokkar, og ein artig parafrase over den Trondheimske folketonen «Alle mann hadde fota». Kombinasjonen samtidsdans, skeivt raseri og dyrelokk er ikkje det vanlegaste i norsk scenekunst, men i dette oppkomet av ei framsyning, får Magnus Myhr det til verkeleg å fungere. Det er upretensiøst, leikent og humoristisk, men alvoret og raseriet ligg der likevel heile tida.

(Framsyninga blir vist på Black Box i Oslo i tida 23. april til 2. mai.)

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 24. mars 2026.)

TEATER

«For lukkede dører»
Trøndelag Teater, Studioscena
Av: Jean-Paul Sartre
Omsett av: Elisabeth Thams
Regi: Lea Fedida Claussen
Scenografi og kostyme: Maya Livingstone
Lysdesign: Magnus Hjortlund og Eivind Myren
Lyddesign: Thordis Ivarsdottir
Med: Ingrid Bergstrøm, Hans Petter Nilsen, Sunniva Du Mond Nordal og Thomas Jensen Takyi

Ei velregissert oppsetjing om vårt sjølvpålagde helvete når vi gjer oss avhengige av stadfesting frå andre i staden for å stå for eigne val.

Jean-Paul Sartres (1905-1980) eksistensielle einaktar «For lukkede dører» («Huis Clos») frå 1944 er rekna som eitt av førre hundreårets sentrale drama. Norgespremieren var alt i 1946, og seinare er det blitt oppført ei rekkje gongar her i landet, men berre ein gong dei siste 25 åra. Når Trøndelag Teater nå vel å setje det opp att, er det fordi samtida vår har gjort det meir aktuelt enn på lenge. Nok ein gong er det naudsynt å stille spørsmål ved menneskas ansvar og reelle valfridom, og om korleis blikket frå andre gir oss ei kjensle av tap av fridom og å bli overvaka.

Tre menneske hamnar i eit lukka rom som dei raskt forstår er helvete. Det er ein plass utan skjærseld og fysiske pinsler, men der dei konfronterte med sine eigne løgner og dei to andre sine fordømmande blikk, i staden opplever eit psykologisk helvete som dei sjølve er med på både å skape og forsterke. Det kjende sitatet «Helvete er dei andre» er mantraet frå dette dramaet. – Det er ikkje mi skuld, – det er alle dei andre! Nådelaust, men ikkje utan humor, kler Sartre av dei tre menneska, løgnene deira og sjølvbildet. Det indre helvetet dei opplever, er kva som skjer når dei heile tida er avhengige av stadfesting frå dei andre og slik gir opp høvet til å ta eigne frie val.

Trøndelag Teater har for tida eit talentprogram dei kallar «Regiløftet» der to unge regissørar er valde ut til å få hjelp til å utvikle seg til etter kvart å kunne stå for større hovudsceneoppsetjingar. Lea Fedida Claussen er ein av dei. Ho er utdanna ved Den Danske Scenekunstskolen i København i 2025. «For lukkede dører» er hennar regidebut, og resultatet er meir enn lovande. I staden for eit tradisjonelt lukka rom, har ho, saman med scenograf Maya Livingstone, vald å legge handlinga til eit plastforsøpla kystlandskap. Det opnar med at tenaren (Thomas Jensen Takyi) som ein slags vaktmeister dreg frå sceneteppet og avslører ei scene på scena. Ein innramma glasvegg med kystlandskapet nærast som eit prospektkort bakom. Det er eit typisk titteskap som tydeleg signaliserer at dette er teater og ikkje røyndom. På dei forsøpla svaberga mellom glasveggen og havet står tre stivna menneske som saltstøtter. Ein for ein blir dei vekte til liv. Det er Garcin, (Hans Petter Nilsen), ein aktivist og pasifist. Det er den posttilsette Ines (Ingrid Bergstrøm), og det er Estelle (Sunniva Du Mond Nordal), ei sjølvopptatt overklassekvinne.

Tenaren gir dei litt informasjon om det nye tilværet deira før dei nokså fortvila freistar å kome seg ut ved å kaste plastsøppel, isolasjon og anna rek på glasveggen. Men det er sjølvsagt fåfengt. Så går dei i staden laus på kvarandre. Alle er dei sjølvrettferdige og utan forståing for kvifor dei har hamna her. Før dei lag for lag, under dei andre sine blikk, må vedgå at det nok er gode grunnar til at dei er der dei er likevel. Det som vidare driv dramaet framover er dramatiske og tidvis heftige samtalar og interaksjon mellom dei tre.

Lea Fedida Claussen har vald å gjere dei tre menneska litt meir outrerte enn det teksten legg opp til, og samstundes som dette regigrepet synleggjer rollene utan at dei blir overspela, gir det også framsyninga mykje god og forløysande humor. I dette helvetet som er meir ein tilstand enn ein plass, blir vi presenterte for eit klaustrofobisk, litt surrealistisk og intenst kammerspel med gode, tydelege og overtydande rolletolkingar. Det er eit presist samspel der dei tre verkeleg går kvarandre på nervane og slik skapar det helvetet dei eigentleg vil unngå og ut av. Sjølv om replikkane og orda er det sentrale, er spelet tidvis ganske fysisk. Men når det verkeleg dreg seg til i det mest heftige, har Claussen på vellukka vis vald ei stilisert form som nok ein gong understrekar at dette er teater og ikkje realisme.

Etter ei stund finn Garcin ut at havet berre er ei kulisse, og bak den viser det seg at staden, eller tilværet, kanskje har ein utgang likevel. Ein elevator som syner at dei er på underetasje 666, ein symboltung bibelsk referanse, kan kanskje få dei ut? Ein etter ein freistar dei å ta heisen, men ombestemmer seg i siste liten. Dette er eit sentralt element som i denne oppsetjinga blir litt uforløyst. For på same tid som ho blir føreseieleg, er det ikkje noko i handling eller tale som fortel kvifor dei tre vel å bli.

«For lukkede dører» er blitt ein overtydande regidebut der Lea Fedida Claussen har laga ei framsyning som er stram i forma, velspela, og som med ein god porsjon humor bak det klaustrofobiske greier å seie noko vesentleg om tida vi lever i.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 23. mars 2026.)

TEATER

«Helvete»
Studentersamfundets Interne Teater KUP, Sitatet, Studentersamfundet i Trondhjem
Av: Erlend Loe
Dramatisert av: Agnes Cecilia Scheel Melin
Regi: Agnes Cecilia Scheel Melin
Scenografi og kostyme: Petter Rikheim Benonisen
Med: Selma Schøyen Løkken, Emilio Lombardo, Mia Helene Johnsen, Thomas Fillingsnes Olesen, Sigrid J. Herseth, Agnete Skår, Astrid Bjerkmo, Maja Eldevik og Agnes Cecilia Scheel Melin

Med senka skuldrer og låge forventingar kan resultatet ofte bli overraskande bra.

Studentersamfundets Interne Teater (SIT) har i ei tid halde på med eit konsept-teater dei kallar «KUP». Det står for Kunst under press. Konseptet er at produksjonen skal ha stutt prøvetid, minimalt budsjett og at rammene skal vere ganske frie. Prosjektet har til nå stort sett gått under radaren min, men eg fekk sett «Weltschmertz 2225» i februar i fjor. Det var kanskje ikkje det mest typiske, for her hadde studentane fått profesjonell skrive- og regihjelp av Arturo Scotti, skodespelar ved Trøndelag Teater. Med «Helvete», som er den siste produksjonen, har dei laga alt utanom originalmanuset sjølve.

Utgangspunktet er romanen «Helvete» (2019) av Erlend Loe som Agnes Cecilia Scheel Melin har dramatisert til ei lita framsyning på berre dryge halvtimen. Melin har også regien og spelar i tillegg i ensemblet. Ein roman fortetta til ein halvtime, rekordstutt prøvetid og få fysiske remediar som scenografi og anna å stø seg på, set store krav til både regi og aktørar. Men resultatet synte at det kanskje ikkje gjorde det likevel. Meir om det etter kvart.

Historia, for dei som ikkje har lese romanen, er at Rakel (Selma Schøyen Løkken), tobarnsmor som nærmar seg middagshøgda, blir dumpa av mannen som finn seg noko yngre. Ikkje ei heilt uvanleg setting, for å seie det forsiktig. Ho må ut av villaen med stor hage, og finn seg etter kvart eit rekkehus med ein ørliten hageflekk. Så blir livet delt opp i partals- og oddetalsveker avhengig av når ho har ungane og ikkje. Saknet etter noko anna er til stades, men korkje vindrikking eller date-appar gir ønska resultat. Når våren kjem, tek ho til med å ordne den vesle hageflekken, og der ho grev for eit blomsterbed, finn ho ei luke, og under den ei trapp som fører, – ja lukt til helvete! Der er det fleire besøkjande, og Rakel kjøper seg klippekort og blir med på omvising. I helvete er det litt av kvart å sjå og møte. Mellom andre treff ho sjefen sjølv, Satan (Emilio Lombardo), og under over alle under, (eller ettersom vi er «der nede», er det kanskje rettare å seie under under alle under?), så oppstår det søt musikk og Rakel og Satan finn kvarandre. Meir skal eg ikkje røpe anna enn at det med dette er duka for absurde innslag der Satan slett ikkje er så verst medan systera hans, Gud, ikkje alltid er like god. Eit typisk Erlend Loe-univers med andre ord. Surrealistisk humor innpakka i ei naivistisk uttrykksform.

I Sitatet, som er Samfundets black box, står det nokre møbel langs sidene, og det heng ein duk på bakteppet. Det er alt. Og som ei blanding av forteljarteater og forsiktig dramatisering får vi presentert Rakels historie. Når det er behov for ein sofa eller eit anna møbel, blir den bore inn, og flytta vekk att etter bruk. For utan Selma Schøyen Løkken som er Rakel og Emilio Lombardo som er Satan, spelar dei øvrige sju i ensemblet både forteljar og alle andre roller i eit forbausande saumlaust opplegg der logistikken med sceneskift, møblering og ulike aktørar på sena er imponerande. Når nokon skal vere ungar, tek dei berre på seg ei topplue som dei tek av att etter bruk, og slik går dei sju ut og inn av eit utal roller som om det skulle ha vore tretti aktørar på scena og ikkje to pluss sju.

Når ein korkje har tid eller råd til å lage scenografi, øve spel og replikkar eller byggje dramaturgi, må ein improvisere og ta ting på sparket. Då må du ta kjappe val, men erfaringa til dei fleste er at det intuitive førstevalet vårt ofte er ganske fornuftig. Om vi har betre tid, nyttar vi gjerne den til å finne ut at alle dei andre måtane å gjere det på ikkje er så bra som førstevalet.

Å ta så raske val og å våge å stå for dei, set sjølvsagt krav til aktørane, men på same tid er kontrakten mellom scene og sal at dette er skapt under press og difor ikkje fikst ferdig. Hjå publikum er forventingane til spel, replikkar, scenografi, og dermed til det heile, difor ganske låge, om ikkje nærast fråverande. Vi får det vi får, og slik er det. Det veit også dei ni på scena. Difor er det ingen som pretenderer. Det blir spela med særs låge skuldrer. Om nokon snublar eller gløymer ein replikk, så gjer det ikkje noko. Og kanskje nettopp difor er det heller ingen som snublar eller gløymer replikkar. For når du ikkje må ta deg på tak, så slappar du av og kan gi litt faen. Eg har sjeldan sett SIT levere så avslappa spel som i denne framsyninga, og visste ein ikkje betre, kunne ein tru at spesielt dei to i hovudrollene hadde hatt langt meir prøvetid og instruksjon.

Likevel er det sjølvsagt at slikt ikkje blir til av seg sjølv. Det må vere dyktige folk i alle ledd. Og det vesle som Agnes Cecilia Scheel Melin har lagt inn av regi, dramaturgi og mogeleg personinstruksjon, må også ha vore gjort på grunnlag av særs kresne val.

Oppsetjinga av «Helvete», og med det mitt første verkelege møte med «Kunst under press», var ei særs god oppleving, og eg ser fram til fleire slike.