Amund Grimstad

Som vanleg har Klassekampen bede teatermeldarane i avisa om å kåre årets framsyning. Før om åra har vi fått velje ut tre produksjonar kvar, men i år blei det berre ein.

Teateråret 2025 har diverre vore prega av styresmakter på både kommunalt og statleg nivå som behandlar scenekunsten på eit særs lemfeldig og kritikkverdig vis. Oslo kommune har tatt strupetak på Oslo Nye Teater som har måtta innskrenke drastisk. Og sentralt i Oslo, på Johanne Dybwads plass, let regjeringa Nationaltheatret halde fram med å forfalle, og har gjort eit filibustervedtak som i beste fall kan gi oss oppussa teater innan 2042, men då delt opp i to geografisk godt åtskilte teaterbygg. Det er skammeleg, særleg når det ligg føre alternative planar som kan gi fire scener under same tak innan fem år, og til ein lågare pris enn regjeringas luftslott. Rundt om i landet, slit ein også med reduserte løyvingar og teater på sparebluss. Men norsk scenekunst er som kjerringa mot straumen. Klippe, klippe, eller som Jan Erik Vold seier det; «Det er håpløst, og vi gir oss ikke!» For løvetann sprengjer asfalt, og trass dårlege vekstvilkår blomstrar scenekunsten soa aldri før. Og det er gledeleg å kunne melde at også den nyskrivne norske dramatikken er i vekst.

Eg har sett rundt 120 framsyningar det siste året, og sjølv om det er ei stor mengde, er det faktisk godt under halvparten av alt som blir produsert. Å velje ut det beste av eit så stort tilfang, er difor ikkje enkelt, men i år var det tre produksjonar som i særleg grad skilte seg ut. Den eg valde for avisa, var Henrik Ibsens «Hedda Gabler» i regi av Atle Knudsen etter tilarbeiding av Sigrid Strøm Reibo på Hålogaland Teater. Og dei to andre var «Prima Facie» på Riksteatret i samarbeid med Nationaltheatret og i regi av Maren E. Bjørseth, og «Peer Gynt på Teatret Vårt i Molde i regi av Victoria Meirik.

«Hedda Gabler»
Hålogaland Teater
Av Henrik Ibsen
Regi: Atle Knudsen

I løpet av eit snautt år er «Hedda Gabler» blitt sett opp på i alt fire norske institusjonsteater, og med særs vekslande kvalitet. Men Hålogaland Teaters versjon viste at det framleis er mogeleg med overrasking og nye tolkingar av Henrik Ibsens drama, og det i ei oppsetjing som i så stor grad stolte på originalteksten. Med unnatak av musikken til Peter Baden og koreografien til Oleg Glushkov som baud på fine brot, har ikkje regissøren Atle Knudsen gjort nokon freistnad på modernisering. Vi var i 1890, men tematikken kunne ha vore i dag. Gjermund Andresens omfangsrike og kreative scenografi gav oss i dobbel tyding ei framsyning med mange rom, og saman med musikk og koreografi blei det heile difor også ei stor audiovisuell oppleving. Teateret leverte utsøkt ensemblespel i alle ledd, toppa av den relativt nyutdanna Ingrid Mikalsen Deinboll i tittelrolla. Hennar tolking av Hedda var imponerande mangefasettert og gjorde at denne vanskelege og særs samansette rollefigurens handlingar med eitt blei langt meir logiske. Eg kan ikkje hugse å ha sett Ibsens mest gåtefulle drama presentert tydelegare, meir forståeleg og ikkje minst meir velspela.

«Prima Facie»
Riksteatret i samarbeid med Nationaltheatret
Av: Suzie Miller
Regi: Maren E. Bjørseth

«Prima Facie» av den australske dramatikaren Suzie Miler er ei oppsetjing som tar opp eit brennaktuelt tema, gjer noko med publikum, og som i tillegg er toppa av ein skodespelarprestasjon av dei helt sjeldne. Tessa (Maria Kristine Hildonen) er forsvarsadvokat, særs vellukka, og ser på jussen meir som ein konkurranse enn som eit spørsmål om rettstryggleik. Om ho får ein skuldig til å gå fri, er det aktoratet som har gjort ein dårleg jobb. Og Tessa vinn dei fleste av sakene sine. Men ein dag blir ho sjølv valdtatt, og av ein mann ho kjenner godt og har tillit til. Så opplever ho at rollene blir snudd, og ho slit med å bli trudd. Det er ei sterk forteljing om både eit fall, og om å møte seg sjølv i døra, men først og fremst om truverdet til alle dei som er utsette for slike overgrep, der prova er få, og der påstand står mot påstand. Maren Bjørseth har saman med scenografen Norun Standahl vald ei minimalistisk og enkel, men likevel symboltung tilnærming der Maria Kristine Hildonen, berre hjelpt av musikaren Elisabeth Mørland Nessset, får synt kva ekstremt godt spel kan få ut av ein like god tekst, og utan særleg bruk av ytre staffasje.

«Peer Gynt»
Teatret Vårt
Av Henrik Ibsen
Regi: Victoria Meirik

Victoria Meiriks versjon av «Per Gynt» er ei ganske annleis, men likevel særs Ibsen-tru tolking der vi i ei stilisert og nedstrippa framsyning går via den ytre handlinga og inn i Peers indre. Meirik gjer framsyninga til ei tilbakeskodande historie om eskapisten som stikk av frå alt og alle. Men i Bjørnar Lisether Teigens framifrå tolking, gir ho oss også mennesket og tvilaren bak det bråkjekke. I følgje programmet tek vi til «etter festen, men før erkjenninga», og det er ei presis oppsummering. Teksten er kraftig tilarbeidd av Michael Thalheimer og Maja Zade, men i Kristofer Grønskags gode omsetjing har dei halde på den bundne forma. Etter ein start, ikkje med bukkerittet, men med Bøygen og Knappestøyparen, følgjer Meirik handlinga kronologisk. Og sjølv om mykje er stroke, er det berre «prestens tale» eg sakna av tablåa. Men det er ikkje handlinga og forteljinga om Peer som er Meiriks prosjekt, men i staden å nytte dei til å utforske kven han var, – på godt og vondt. Og aldri har eg vel fått ei betre forståing av mennesket bak denne oppblåste skrytepaven som berre er seg sjølv nok.

(Ved å klikke på tittelen på kvar av dei tre produksjonane, vil du kunne lese heile meldinga mi av framsyninga slik ho stod i Klassekampen rett etter premierane.)

TEATER

«Kjærleik, faktisk»
Restefest, SALT art & music – Den Arktiske Hovedscena
Av: Hanna Breen Gravem mfl.
Regi: Hanna Breen Gravem
Sang og korarrangement: Ingrid Sultani, Karen Francke.
Koreografi: Stina Synnes og Selma Lerkerød Flo.
Kulisse og rekvisittar: Viel Carlsen og Jonas Boym Flaten.
Kostyme: Odin Liaklev
Lydeffekter og musikk: Lise Nilsen
Lysdesign: Daniel Damvall
Produsent: Stine Stolpestad
Med: Hanna Breen Gravem, Stine Sisselsdotter Stolpestad, Odin Liaklev, Jonas Boym Flaten, Viel Carlsen, Daniel Damvall, Ina Høie, Hilvi Fjose, Stina Bang Synnes, Selma Lerkerød Flo, Nora Bugge, Lise Haug Nilsen, Karen Francke, Ingrid Sultani, Martin Næss, Rikke Skindlo, Bendik Johansen, Emilie Teichroeb, Andreas Gaustad, Emma Bang Synnes, Hilde Vestre Sem, Victoria Rasch Eldby, Erik Lønskog, Ive Berge Stemsrud, Stijn Van Oorschot, Thea Fremstad og Sander Lerøen

Kjærleiken i alle sine fasettar kan trumfe det meste og gjere underverk, slik også den ekte og nesten eksistensielle kjærleiken til teateret kan skape stor scenekunst og framifrå underhaldning. Det gav dei glade amatørar i gjøglargruppa «Restefest» oss prov for med produksjonen «Kjærleik, faktisk».

Den romantiske komediefilmen «Love Actually» frå 2003 har for mange blitt den ultimate julefilmen, men for ikkje så reint få er det nok også knytt det ein kallar guilty pleasure ved å sjå han. For han er klissete, føreseieleg, søtsupperomantisk til det parodiske, og alt det som det ikkje er «rett» å like. Likevel treff han noko hjå oss. Eitt er at det er laga få filmar med eit så stjernespekka cast som denne, for her er det berre skodespelarar frå øvste hylle, men det er også noko med at kjærleiken trumfar alt, og dei rundt ti ulike lagnadane som blir portrettert i denne filmen syner oss alle fasettar av han, – den tapte, den umogelege, den svikefulle, den som berre er fysisk attrå og den altoverskridande med happy ending slik vi alle inst inne helst vil at det skal gå. Så filmen er, trass i sine openberre lyte, likevel blitt ein klassikar. Men så parodisk som han tidvis er, formeleg ropar han etter å bli parodiert. Lenge trudde eg at det er umogeleg å lage parodi på noko som i seg sjølv er så parodisk. Men nå har eit trettitals glade amatørar som kallar seg «Restefest» vist for all verda at ikkje berre er det mogeleg, men resultatet deira er så godt at det blir eit folkekrav at denne teateroppsetjinga blir sett opp før jul kvart år framover.

I dei store studentbyane i Norge, og særleg i Trondheim og Bergen, er det eit rikt og mangfaldig amatørteatermiljø. Sjølv har eg følgd Studentersamfundets Interne Teater (SIT) i Trondheim i over femti år, både gjennom UKE-revyane deira og dei mange andre produksjonane dei har sett opp. Og tallause er dei medlemmane som etter kvart let studium vere studium og går vidare som profesjonelle i Thalias teneste. Dei fleste blir likevel det dei har utdanna seg til, men dei gløymer aldri kjærleiken, ja nettopp kjærleiken, til teateret. Og det er ein slik gjeng med «pensjonistar» frå studentmiljøa i særleg Trondheim og Bergen, som nå har funne kvarandre i Oslo og skipa gjøglargruppa «Restefest». I fjor sette dei opp ein einaktar som parodi på «Love Actually». Den gjekk under radaren min, men blei såpass populær at dei i år vidareutvikla konseptet og har laga eit heilaftans parodisk drama i to aktar, «Kjærleik, faktisk». Eg rokk akkurat å sjå den siste av ti framsyningar, og i fullsett sal på hovudscena til SALT Art & Music i Oslo fekk eg ei oppleving som gjer at eg trur det vil bli nedtur å sjå filmen att. I staden gler eg meg allereie til neste års oppsetjing. For det må bli meir!

Det er Hanna Breen Gravem, nyutdanna lege, men med lang fartstid frå SIT både som skodespelar og forfattar av UKE-revyar, som har skrive det heile. I tillegg har ho regi, og spelar sjølv fleire av rollene. Ideen er nærast genial. For dei som hugsar filmen, og det gjer vel dei fleste, leikar han seg med språkleg ulikskap som når den pulesjuke Colin etter fleire fåfengte dameframstøyt finn ut at om han dreg til USA vil den britiske aksenten hans vere eksotisk og dra damer. Og som han av alle ting, fekk rett i. Og du vil også hugse forfattaren Jamie som forelskar seg i den portugisiske hushjelpa si, og som slit med å gjere seg forstått. Dette har «Restefest» løyst ved å presentere stykket på nynorsk, for det er som kjend både eksotisk og «a better language». Så når Colin (Odin Liaklev) skal kome i buksa på damene, dreg han til Jessheim der kvinnfolka blir sprengkåte av å høyre han snakke nynorsk. Endå meir surrealistisk blir det når Jamie (Andreas Gaustad) forelskar seg i hushjelpa og ho (Hilde Vestre Sem) er svensk(!), og sjølvsagt ikkje forstår nynorsk.

Slike absurde vriar, også på andre område enn dei språklege, kryr det av i denne oppsetjinga. Den kanskje mest ikoniske scena i filmen, er når forlovaren Mark (Jonas Boym Flaten), som er djupt forelska i bestevennens kone (Hanna Gravem) ringer på døra med plakatar som fortel kva han føler for henne. I «Kjærleik, faktisk « har dei greidd å lage ei overraskande vri også på denne scena, for når Mark ringer på, er det brudgomen og bestevennen Peter (Martin Næss) som etter kvart dukkar opp, og som sjølvsagt vil vite kva som står på plakatane. Og ark for ark må Mark vise dei fram medan vi i salen vrir oss i stolane, for dette er jo så kleint som det kan få blitt. Men utan å drive røpealarm endar det heilt annleis enn vi trur i ei vel så vakker scene som i originalen.

Slik får vi, tablå for tablå, alle filmens viktigaste intrigar og handlingar, men i dei fleste tilfella med absurde og urkomiske vriar og vendingar som gjer det ustyrteleg morosamt. Og tidvis langt meir underhaldande enn filmen. Det vil føre for langt å ramse opp alle scenene, men eit par av dei må eg likevel innom. Spesielt fordi dei var så velspela. Emma Thompson gjorde i filmen mykje ut av den forsmådde kona Karen som opplevde at mannen, Harry, kjøpte ei dyr gåve til den langt yngre bimboen Mia. Martin Næss spela Harry med bokstaveleg talt fingerspisskjensle, og Rikke Skindlo greidde i eit fyrverkeri av eit spel å aksle både rolla som kona og elskarinna, og det så godt at vi i publikum ikkje forstod det før ho til slutt reiv av seg bimboparykken. Og så var det statsministaren som vi, etter Hugh Grants innsats, ikkje trudde det var mogeleg å gjere etter. Men også her var det ny vri, for statsministaren i Norge var sjølvsagt ei kvinne (Viel Carlsen) som forelska seg i Nataniel (Sander Lerøen). Han er ikkje akkurat smellfeit, men dei greidde likevel å gjere god fatshaming ut av rolla. Og med kjønnsrollebyttet var sjølvsagt også den amerikanske presidenten ei kvinne, ei tafsande ei (Hanna Gravem) som forgreip seg på Nataniel. Og som deretter fekk så hatten passa i ein statsministertale som vi i desse dagar meir enn nokon gong skulle ha sett ein parallell til i det verkelege livet. Men det største er når Viel Carlsen som statsminister tar til å danse og etter kvart får med seg assistent og så hele ensemblet. For det syner seg at koreografane Stina Synnes og Selma Lerkerød Flo har fått desse gjøglande amatørane til også å danse synkront og ekspressivt. Og det på ei etter måten lita og trong scene.

Scenografien til Viel Carlsen og Jonas Boym Flaten.er enkel, og består meir av rekvisittar enn av kulisser og scenografi. Men trass i alle elementa som skal flyttast, går skifta imponerande saumlaust, og ensemblet nyttar på kreativt vis heile salen slik at vi blir kyrkjelyd i både bryllaup og gravferd.

Ensemblet tel nærare tretti, men rollelista er langt større så dei fleste spelar minst to roller, nokre endå fleire. Det set store krav til kostyme, maske og parykkar, og ikkje minst til lynraske skift. Kostyma til Odin Liaklev er overraskande forseggjorte og illustrerande til at dette er eit dugnadsarbeid frå ein gjeng amatørar, og skifta går heilt upåklageleg jamvel om framsyninga har enormt høgt tempo og ein dramaturgi der høgdepunkta står i kø.

Hanna Gravem har hatt regi, og sjølv om eg har sett ein god del av henne som skodespelar og tekstforfattar tidlegare, har eg fram til nå ikkje sett noko ho har hatt regi på. Men den oppgåva greidde ho minst like bra. Det er snakk om eit trettitals aktørar som skal gå ut og in av roller, det skal vere dramaturgisk stigning, og helst ikkje daudpunkt. Nokre få av tablåa er litt uforløyste, og særleg gjeld det Sarah (Ive Berge Stemsrud) og Karl (Jonas Boym Flaten) som så gjerne vil bli kjærastar men som ikkje får det til, og som stadig blir forstyrra av alt anna. Dei to spelar rett nok overtydande, men har fått litt for lite å spele på, og kanskje er den nye vrien på Sarahs stadig ringande telefon ikkje like stram og vellukka som mykje av det andre.

Eg skulle gjerne ha skrive om kvar einaste ein i ensemblet, men det vil diverre føre for langt. Rolletolkingane og spelet er gjennomgåande framifrå trass i at dei alle er glade amatørar. Og ettersom regivalet til Gravem gjer at det blir spela så laussloppe og med ein så stor porsjon surrealisme og også respektløyse, blir det vesle som kunne bli kalla amatørisme i staden sjarmerande sjølvironi. I alle fall let eg meg sjarmere i senk. Eit godt grep er at dei alt frå oppvarminga i starten, og rett som det var undervegs, også involverte og aktiviserte publikum. Som lesaren vil forstå, kosa eg meg samanhengande frå start til slutt, og eg kostar gjerne på meg ein ny førjulstur til Oslo neste år, for det må bli fleire oppsetjingar slik at fleire kan få del i dette overflødigheitshornet av ei framsyning.

TEATER

«Mitt liv som hund»
Trøndelag Teater, Studioscena
Av: Reidar Jönsson
Dramatisering og regi: Maria Drangeid
Scenografi og kostyme: Ida Grimsgaard
Komponist: Fredrik Storsveen
Lysdesign: Eivind Myren
Med: Paal Herman Ims

Ein sår, varm og overtydande rolleprestasjon om ein tolvårings ulike overlevingsmekanismar

Reidar Jönssons roman «Mitt liv som hund» blei ein bestseljar då han kom ut i 1983, og Lasse Hallströms filmatisering frå 1985 vann ei rekkje internasjonale prisar. Så langt eg veit er det likevel ikkje før med Trøndelag Teaters dramatisering at historia blir vist på ei scene.

Vi følgjer den tolv år gamle Ingemar frå sommaren 1958 og eit år fram i tid. Han bur saman med hunden Sickan og mora som er alvorleg sjuk. Ingemar er som tolvåringar flest, utforskande, litt Emil i Lønneberget, og på same tid både veslevaksen og naiv. Livet er ikkje enkelt, men han trøyster seg med at ein må samanlikne. For det kunne alltid ha vore verre.

Utan at Ingemar forstår det, er mora døyande og treng kvile og ro. I sommarferien blir han difor sendt til onkelen i Småland medan Sickan blir sett på kennel. Heime att, når det nærmar seg jul, blir mora dårlegare og dør, og Ingemar blir nok ein gong sendt til onkelen, denne gongen for godt og utan Sickan. Det tar ei stund før det går opp for han at ikkje berre mora, men også hunden er død. Då er det viktig med overlevingsmekanismar, og Ingemars metode er heile tida å samanlikne med alt som er verre. Som til dømes hunden Laika som i romkapselen Sputnik 2 i november 1957 blei det første levande pattedyret i bane rundt jorda. Men som døydde etter berre få timar. Denne og liknande, ofte bisarre, lagnadar kjem Ingemar stadig attende til på sitt galgenhumoristiske vis. Og når det er som verst, kompenserer han med å bli ein hund.

I Småland møter Ingemar mellom mange andre den jamgamle gutejenta Saga som nok ligg nokre hakk framom han i puberteten og som difor ikkje lenger kan rekne med å få spele fotball eller å bokse med Ingemar og dei andre gutane. For boksing er også del av bakteppet når Ingemars landsmann og namnebror, Ingemar «Ingo» Johansson blir verdsmeister i profesjonell tungvektsboksing i juni 1959.

Det er den relativt nyutdanna regissøren Maria Drangeid som både har dramatisert boka og sett henne i scene, og til alt overmål som monolog. I tidlegare produksjonar har Drangeid ofte hatt ei leiken og litt absurd tilnærming til tekstane, og slik er det også i «Mitt liv som hund». Når ei bok med eit stort persongalleri blir gjort om til ein monolog, må ein sjølvsagt forenkle og kutte, men Drangeid har likevel greidd å ta godt vare på både historia og atmosfæren. Ikkje like vellukka er det med det episke og flyten i forteljinga. Og trass i overtydande spel, er det likevel litt for mykje som blir fortald og ikkje vist. Nokre av markørane hennar er dessutan i overkant tydelege, som eit utal laken som formeleg gnir det inn at Ingemar er sengevætar.

Scenografen Ida Grimsgaard har møblert den elles ganske nakne scena med ein avart av eit såkalla «Stompa-møbel» frå 80-talet, eit multimøbel som kunne vere både skrivebord, køyeseng og sofa. Konstruksjonen rommar heile Ingemars kosmos, og i tillegg blir den mot slutten transformert til ein romrakett. Denne kreative løysinga av scenerommet fungerer forbausande bra, og saman med Eivind Myrens lyssetjing, og ikkje minst Fredrik Storsveens forsiktige lydbilde som stundom veks til crescendo i nokre av sceneskifta, blir det faktisk skapt ein god illusjon av Ingemars omgjevnadar.

I dette byggverket kryp, ålar, smyg og leikar Paal Herman Ims seg på litt keitete vis der han gjennom flørting og samspel med publikum, mykje fysisk spel og ettertenksame rolege passasjar gir liv til Ingemars mange fasettar. Han tar seg god tid, er openbert trygg på stoffet, og aleine på scena i dryge halvannan time er han høgt og lågt og gir ei rolletolking og formidling som er imponerande.

«Mitt liv som hund» er ei sår og rørande historie om sorg og sakn, og om korleis ein unggut kan handtere slike skilsetjande opplevingar som å miste både hunden og mora si. Men det er også ei varm forteljing om gryande pubertet, og om kjærleik og vennskap. Sjølv om dramatiseringa ikkje greier å yte boka og filmen rettvise på absolutt alle område, står framsyninga likevel støtt på eigne bein. Og ein må ikkje alltid samanlikne.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 15. desember 2025.)

TEATER

«Dette er ikke oss»
Nationaltheatret, Torshovteatret
Av: Monica Isakstuen
Regi: Terje Strømdahl
Med: Anneke von der Lippe, Øystein Røger, Gisken Armand og Eindride Eidsvold

Når teksten er god nok, regissøren veit kva han vil, og skodespelarane er dyktige, kan ei rein ilesesetjing bli ei fullverdig teateroppleving.

Som ein ouverture til torsdagens urpremiere på «Han andre» på Amfiscenen, har Nationaltheatrets satellitt, Torshovteatret, frå 25. november vist ei iscenesett lesing av Monica Isakstuens drama «Dette er ikke oss» frå 2022. Stykket hadde urpremiere på Den Nationale Scene i Bergen i januar 2022, og sceneteksten fekk Ibsenprisen året etter. Då eg las teksten før urpremieren, blei eg imponert over alle laga, alt det usagte og ikkje minst all underteksten, og såg difor fram til framsyninga i Bergen. Men eg blei ganske skuffa. For teksten var blitt det eg vil kalle overregissert, og slik forsvann mykje av underteksten og dei mange opne tolkingane.

Eg var difor særs spent på kva Terje Strømdahl og dei fire skodespelarane på Torshov ville greie å få ut av dette med berre ei ilesesetjing, og det etter ein særs stutt prøveperiode. Eg såg framsyninga på nest siste speledag, halvanna veke etter premiere, og på eit tidspunkt der stoffet hadde festa seg og skodespelarane snart kunne ha frigjort seg frå manus. Og eg må få seie det med ein gong. Dette var noko anna. Her fekk den særs gode teksten verkeleg kome til sin rett.

Det er ein sommarmorgon og frukost i ein tilsynelatande heilt vanleg kjernefamilie. Det er MIN MOR, MIN FAR, MIN SØSTER og MIN BROR. Men her er det openbert ein EG-person som manglar, og om den personen får vi berre få indikasjonar. Finst han? Har han døydd? Og Isakstuen gir seg ikkje der, for i løpet av dramaet opnar ho for at det kanskje ikkje er nokon att av ungane. Eller? Tolkingane er mange, og det er med på å gjere framsyninga både open og spennande, – og tolkingshøva legio.

I denne familiefrukosten tar det til med ein monolog frå MIN MOR (Anneke von der Lippe) som nærast ser seg sjølv utanfrå og erklærer at dette er ikkje eg, mitt hus eller mitt kjøkken. Og allereie her forstår vi at denne familien ber på noko usagt. Så kjem tenåringsdottera MIN SØSTER (Gisken Armand) til frukost, og samtalen blir både like triviell som slike samtalar brukar å vere, men også hatsk og bitande som det kan vere i eit mor/dotter-forhold. Vi anar eit minefelt om noko stort og uforløyst. Og eksplisitt om at det er ein litlebror som ikkje finst lenger, og vi forstår at dette i røynda er ein familie i djup sorg. Etter ei god stund kjem også MIN FAR (Øystein Røger) til bords og ber dottera om ikkje å snakke slik til mora. Før yngsteguten MIN BROR (Eindride Eidsvold) freistar å vere diplomat og ber om latter. Så går dialogen på kryss og tvers om alt og inkje, om ulike kvardagslege ting, men likevel alltid med det dystre bakteppet og det uforløyste og den fiendtlege undertonen. Isakstuens tekst borar i innestengde kjensler og motseiingar, skrive med eit særs observant blikk.

I denne dysfunksjonelle familien er det forholdet mellom mor og dotter som tar mest plass medan faren freistar, nokså fåfengt, å vere forsonande, og sonen er den som vil alle vel, og som, trass alderen, kanskje er den einaste nokolunde rasjonelle.

Det er sommar, og dei fire kjem etter kvart på at dei skal ut og sykle, eller kanskje bade. Kva som så skjer skal eg ikkje røpe, for denne teksten er så god at han heilt sikkert vil bli sett opp att på ei eller anna scene, og halve opplevinga er dei tankane som han set i gang om kva som har råka denne familien. Og kor mange er dei eigentleg?

Når eg skriv at dei ulike personane «kjem til frukost» eller «set seg til bords», så er det ikkje kva som fysisk skjer, men berre kva teksten fortel. I Terje Strømdahls varsame, men likevel tydelege regi, er det ingen scenografi, berre fire stolar og eit par golvteppe. Skodespelarane sit stort sett på kvar sin stol med oppslått manus, men flyttar stundom seg og stolen litt rundt på scena. Det er minimalt med fysisk spel, men det gjer at teksten, saman med presis intonasjon, blir så uendeleg mykje sterkare. Det er fire særs gode skodespelarar som gjennom denne stutte prøve- og speleperioden er blitt fortrulege med teksten. Det som kunne ha blitt berre ein open leseprøve med publikum, er i staden blitt ei nærast fullverdig teaterframsyning. Eg for min del sakna ikkje noko. Tvert om greidde denne lesinga å opne mange av dei romma som Isakstuens tekst inneheld, i staden for å lukke halvparten av dei, slik framsyninga i Bergen gjorde.

TEATER

«Han andre»
Nationaltheatret, Amfiscenen
Av: Monica Isakstuen
Regi: Maren E. Bjørseth
Scenografi: Olav Myrtvedt
Komponist og lyddesign: Alf Lund Godbolt
Lysdesign: Øyvind Wangensteen
Videodesign: Torbjørn Ljunggren
Med: Hanne Skille Reitan, Hermann Sabado, Mariann Hole og Bernhard Arnø

Eit på same tid svart og humoristisk møte med eit par som held saman meir av gamal vane enn av kjærleik, og som leitar etter ein veg ut av uføret.

Sidan den overtydande debuten med «Se på meg når jeg snakker til deg!» på Rogaland Teater hausten 2019 har Monica Isakstuen etablert seg som ein av landets aller fremste dramatikarar. Til nå har vi fått fem særs vellukka drama som alle handlar om mellommenneskelege forhold, og ofte om elefanten i rommet, eller det vi alle kjenner, men ikkje vågar å setje ord på. Med unnatak av «Kjære Albert» (2023) som hadde urpremiere på Hålogaland Teater, men som, ettersom det var ein samproduksjon med Vega scene, også blei vist i Oslo, har Isakstuens drama hittil berre vore spela i Stavanger, Fredrikstad, Bergen og Tromsø. Men endeleg var det duka for ein urpremiere også i hovudstaden, og det med dramaet «Han andre» som nå blir spela på Nationaltheatrets Amfiscene. Parallelt med denne framsyninga, er også «Dette er ikke oss» frå 2022 sett opp på Torshovteatret som eit lesestykke. Så i haust har endeleg hovudstadspublikummet fått høve til å bli skikkeleg kjende med Isakstuens dramatikk. Det var på høg tid.

Som i alle Monica Isakstuens drama, møter vi menneske som kan vere kven som helst; du og eg, eller kven veit, og som truleg av denne ålmenne tilnærminga ikkje har namn. I «Han andre» møter vi to menneske, JEG (Hanne Skille Reitan) og DU (Hermann Sabado). Dei er eit ektepar der forholdet ser ut til å ha gått meir over i ein vane enn den intense og altoppslukande kjærleiken dei tidlegare opplevde. Det er ein situasjon dei fleste som har lagt bak seg nokre år og den heftigaste forelskinga nok vil kjenne seg att i. I ei form for midtlivskrise er dei to nå på noko som kan sjå ut som ein helgetur til ein skog ved havet for å kanskje finne att noko av det som har gått i grått eller blitt borte. Men her er også eit anna par, HUN ANDRE (Mariann Hole) og HAN ANDRE (Bernhard Arnø). Dei er openbert ganske nyforelska og særleg ho i ein slags naiv tru på at det ho kjenner på, er noko eineståande og heilt annleis som ingen andre har kjent før henne.

Det tek til med at Mariann Hole som HUN ANDRE fortel kor annleis alt er. Absolutt alt. I ein nærast ufriviljug komisk naivitet legg ho ut om korleis sjølv det mest trivielle som det å tisse kjennest annleis i forholdet hennar til HAN ANDRE. Han på si side svarar på mannevis med einstavingsord, men syner seg likevel etter kvart å ha mykje av same godtruande haldninga til forholdet og kjærleiken. Og når dei etter kvart overhøyrer samtalane mellom JEG og DU, er dei båe samde, og overtydde om at slik er i alle fall ikkje dei. Nei, – det er dei ikkje. Og slik kjem dei heller aldri til å bli.

Monica Isakstuens tekst er gåtefull, med mange lag, og går saumlaust frå det heilt konkrete og realistiske til det meir tenkte og drøymande. Det er til dømes uklårt om det verkeleg er to par eller om dei er skuggar eller spegelbilde av kvarandre. Og nettopp denne uavklåra og opne presentasjonen, kombinert med mykje attkjenneleg humor og samstundes beisk realisme og vonde, forbodne kjensler, gjer framsyninga så mangefasettert. Ho er på same tid både opplevingsrik, vond og underhaldande. For når dramatikaren borar djupt og nådelaust i våre mest tabubelagde tankar, gjer det sjølvsagt vondt. Men samstundes gjer Isakstuen det både med attkjenneleg innsikt, og også med masse humor. Maren Bjørseth har i sin regi vore særs tru mot tekstens førelegg og i hovudsak latt orda og dialogen få gjere jobben, berre med forsiktig fysisk spel, og først og fremst med nøktern, lågmælt, men likevel stor innleving frå dei fire på scena.

Olav Myrtvedt har laga ein scenografi som i starten er ein delvis transparent vegg og som etter kvart kan bli vridd slik at det opnar seg ulike rom. Symbolikken er openberr, og kanskje vel tydeleg. Samstundes gjer installasjonen det mogeleg for skodespelarane å gå ut/kome inn, forsvinne for ei stund eller bli skuggebilde, og det fungerer godt. Alf Lund Godbolt har skrive musikk og laga lyddesign, og sjølv om han var særs diskré, blei han likevel for meg meir distraherande enn utdjupande, særleg fordi han i starten høyrdest ut som ein mobiltelefon hjå publikum. Monica Isakstuens tekst er så god og poengtert at han truleg hadde greidd seg vel så godt utan akkompagnement.

Spelet til dei fire på scena er framifrå. Alle ber dei på ei form for dualitet og dobbel botn. Mariann Hole gir oss ei entusiastisk og forelska HUN ANDRE, men likevel med ein undertekst som er både spørjande og med tilløp til melankoli. Bernhard Arnø som HAN ANDRE har ikkje så mange og utfyllande replikkar, men med kroppsspråk og mimikk seier han meir enn ord. Hermann Sabado som DU, er også lenge den kommenterande einstavingsmannen, men kjem etter kvart langt meir til orde. Og vi (i alle fall eg som mannleg publikum) føler med han når han både litt språklaust og tidvis fåfengt freistar å kome henne i møte og formidle at han framleis er glad i henne. Vakkert er det når han på lågmælt vis vender attende til det trivielle og fortel kva han særleg likar ved henne. Og når JEG kvitterer med ein tilsvarande trivialitet om rygging, syner Isakstuen eit særleg godt blikk for kvardagslege detaljar.

Hovudpersonen i dette dramaet er JEG, tidvis ei skikkeleg dramaqueen i leitinga etter «det vidunderlege» eller det som var. Men også så mykje meir. Hanne Skille Reitan gjer ei formidabel og særs nyanserik rolletolking der ho syner ei kvinne som både vil og ikkje vil, der ho desperat leitar, fantaserer og går inn i dei mest forbodne tankeromma og tenker høgt og vondt. Det er både tøft og smertefullt og gjort særs overtydande.

Monica Isakstuen har med «Han andre» nok ein gong bora seg ned i dei inste kjenslene våre på eit vis få, om nokon, for tida gjer betre og med større innsikt. Og med spel og regi som yter teksten hennar full rettvise, er det berre for hovudstadspublikummet å fylle Amfiscena i vekene som kjem.