Inni er dei like

mars 12th, 2019

TEATER

EIT LUKKA ROM: Når fem ulike personar blir stengde inne i eit skulebibliotek i ni timar, kan mykje skje. Og det gjer det. FOTO: ERIK ANDRÉ JAKOBSEN

«The Breakfast Club»
Studentersamfundets Interne Teater, Knaus
Av John Hughes
Omsett av Mari B. Djuve
Regi og bearbeiding: Mari B. Djuve
Scenografi: Eivind Olmhus og Guro Blikås
Kostyme: Marte Stalsberg
Med: Daniel Damvall, Hanna Gravem, Elise Hegstad, Viel Carlsen, Ola I. H. Mæhlen og Trygve J. Rønneberg

Ei på alle vis vellukka oppsetjing med stram og sikker regi, framifrå personinstruksjon og overraskande godt og detaljrikt spel.

Filmen «The Breakfast Club», som hadde premiere i 1985, blei særs populær i USA, og fekk etter kvart kultstatus. Det var ein film som tok ungdommen og dei ulike typane på alvor, og som samstundes synte at tilsynelatande ganske forskjellige tenåringar likevel sleit med akkurat dei same problema. Her heime fekk nok ikkje filmen same popularitet, og det skuldast kanskje at han, trass i mye av det ålmenne, likevel er ganske amerikansk, og ikkje minst den temmeleg problematiske avslutninga med eit lirum-larum av ein slags happy ending som ikkje stod heilt i samsvar med tematikken elles.

Nå har Studentersamfundets Interne Teater (SIT) sett opp stykket som teater på intimscena Knaus i Studentersamfundet i Trondhjem, og resultatet er blitt overraskande bra med ei herleg blanding av alvor og skjemt, god og stram regi og uvanleg god personinstruksjon og spel frå det vesle ensemblet. Eit overskotsproblem er det at ensemblet openbert ikkje var budd på at publikum ville respondere så kraftig. Skodespelarane må ta seg lengre pausar og vente til låtten har lagt seg.

Regissør Mari B. Djuve har flytta handlinga i den relativt enkle historia frå amerikansk high school til ein vidaregåande skole i Trondheim der fem heilt ulike elevar etter lektor Stabels (Trygve J. Rønneberg) meining har gjort seg fortente til å sitje att ein heil laurdag i skulens bibliotek der dei som straffeeksersis skal skrive ein stil på minst tusen ord om kven dei trur dei er. Dei fem er atleten Anders (Daniel Damvall), nerden Bjarne (Viel Carlsen), den tekkelege Klara (Elise Hegstad), den sære Andrea (Hanna Gravem) og pøbelen Jon Bender (Ola I. H. Mæhlen). Dei fem er som sagt heilt umake, dei kjenner ikkje kvarandre, og dei likar heller ikkje kvarandre. Men å sitje att i ni timar i eit lukka rom er som å bli sitjande fast i ein heis. Det er uråd ikkje å forsøke på ei form for kommunikasjon, og etter kvart løyser mykje seg opp, ganske ufriviljug opnar dei seg for kvarandre, og gjennom ei rekkje fornøyelege tablå, som også tidvis kan vere ganske alvorlege, lærer vi dei ulike ungdomane og lagnadane deira å kjenne. Og både dei og vi finn raskt ut at trass i ulik sosial bakgrunn, interesser og haldning, så er dei grunnleggjande like, faktisk overraskande like. Alle er i opposisjon til foreldra, dei er fanga i sine eigne og omgjevnadanes forventingar, og dei er livredde for å bli som foreldra sine.

Jamvel om det meste skjer i skulebiblioteket, – eit lukka rom, tar filmen også i bruk resten ave skulen, men på intimscena Knaus er ikkje det like enkelt. Så regissør Mari B. Djuve har vore nøydd til å ta nokre val, og stilisere ein del scener samstundes som ho har kutta i andre. Det er gjort effektfullt med oppfinnsam bruka av god scenografi, lyden frå tikkande klokker og ei blanding av strobelys og mørklegging. Slik greier ho å fortette forteljinga, skape god dramaturgi og gi naudsynt rom for sjølve innhaldet i historia. For det er handlinga, interaksjonen mellom dei fem, og den særs gode dialogen som først og fremst gjer dette så vellukka og spennande. Djuve har sjølv omsett teksten til eit levande, naturleg og munnleg språk. Personinstruksjonen hennar er framifrå, for dei fem spelar overtydande og viser tydeleg og truverdig dei ulike typane utan å hamne i overspel. Det er godt gjort, for alle dei fem er eigentleg ganske outrerte, kvar på sitt vis. Navet i handlinga og dialogen er pøbelen Bender som driv historia framover, kommenterer og provoserer dei andre, og som nok har den mest takknemlege, men også den mest krevjande rolla, imponerande framført av Ola I. H. Mæhlen. Både han og dei øvrige syner ein nyanserikdom i spelet som er sjeldan å sjå blant amatørar. Lektor Stabel er den einaste som blir karikert og overspela, og ettersom Trygve J. Rønneberg både spelar lektoren, og vaktmeistaren på skulen, er litt overspel ganske naturleg. Ved å nytte same person i dei to rollene som vaktmeistar og lærar, må Djuve kutte møtet mellom dei to, etter mitt syn ei av dei finaste scenene i filmen, ei scene som avslører vaksengenerasjonens dobbelmoral og menneskelege fallitt. Men framsyninga står seg likevel godt utan denne dimensjonen.

Mari B. Djuve har følgt narrativet i filmen, men samstundes gjort si eiga tilnærming, og det har ført til langt meir humor, mange fine detaljar i regigrepa og god dramaturgi og framdrift. Bruken av den ikoniske åttitalslåta «Forelska i lærer’n» (The Kids) der dansen tar heilt av, er ein liten sviske og eitt av mange regimessige høgdepunkt.

SIT har lagt handlinga til mars 1984, og det meste er tidsriktig og truverdig. Men når framsyningas målgruppe ikkje var født før i alle fall ti år seinare, får ein gamal teatermeldar bere over med at nokre av referansane og metaforane blei litt anakronistiske. Eg skreiv innleiingsvis at filmen hadde ein problematisk slutt som ikkje stod heilt til resten av innhaldet. Djuve og SIT har nok sett det same problemet, og freista å løyse det med eit litt surrealistisk rollebytte i avslutninga, noko som gjorde at eg blei sitjande att med ei undring i staden for irritasjon då det heile var over.

Oppføringa av «The Breakfast Club» er sjølvsagt bygd på filmens forteljing, men er blitt ei sjølvstendig og særs truverdig framsyning som står fullstendig på eigne bein. Det er ein velspela produksjon full av fine små detaljar, masse god humor, og samstundes med god plass til alvoret bak. Dette er ei oppsetjing som kunne ha fortent eit langt større publikum enn berre dei teaterinteresserte i miljøet rundt Studentersamfundet.

Humor og livsvisdom

mars 1st, 2019

TEATER

ENN HO, DA?: Rebekka peikar ut mogelege kjerringemne for Justin. FOTO: ESPEN STORHAUG

«Gud smiler»
Turnéteatret i Trøndelag, Verdal
Av Olav Duun
Dramatisering og regi: Otto Homlung
Musikk: Asgeir Skrove
Lysdesign: Simen Høy Aasheim
Med: Emilie Mordal og Kristoffer Hjulstad

Humoristisk og velspela om motgang og kjærleik.

I løpet av halvtanna år har Otto Homlung dramatisert og sett opp tre av Olav Duuns mindre kjente romanar for Turnéteatret i Trøndelag. «Hilderøya» frå 1912 var ei uferdig historie, men gjennom «På tvert» frå 1909 og «Gud smiler» frå 1935 har Homlung synt at fordommane vi ofte har mot Duun som tung og språkleg utilgjengeleg, er heilt feil. «Gud smiler», som hadde premiere tysdag, er blitt ei humoristisk, leiken, poetisk og vakker lita kjærleikshistorie.

Alle dei tre produksjonane er forsiktig dramatisert forteljarteater med berre to skodespelarar og nesten fri for scenografi og rekvisittar. I staden har diskré lyssetting av Simen Høy Aasheim og vakker musikk av Asgeir Skrove sett dei ulike stemningane, og det har fungert framifrå, kanskje spesielt godt i «Gud smiler».

Justin (Kristoffer Hjulstad) og Rebekka (Emilie Mordal) er jamgamle, veks opp i lag, og er både venner og som hund og katt, eller mest som sysken å rekne. At dei to er etla for kvarandre er openbert for alle andre enn dei sjølve, og vi følgjer dei frå barndommen der Justin bur på den litle garden Bunese, og mistar både far og mor i ganske ung alder, medan Rebekka veks opp i fattigdom, og etter kvart finn seg både arbeid og bustad på Bunese. Men par blir dei ikkje, sjølv om Justin nok skulle ønske det. Nesten i sjalusi giftar han seg med ei anna, og Rebekka får etter kvart også sitt eige liv. Men så døyr kona til Justin, og ved et reint slumpetreff møter han att Rebekka. Meir skal eg ikkje røpe, og korleis det går er heller ikkje det viktigaste, men alt som skjer med menneska undervegs.

Eg har berre skumlese ein del av kapitla som er brukte i oppsetjinga, men finn det openbert at Otto Homlung har gjort eit framifrå arbeid med dramatiseringa. Samstundes som han er tru mot tematikk og innhald, har han reindyrka humoren, fjerna det litt omstendelege forteljargrepet og gjort Duun langt meir tilgjengeleg. Slik har han skapt ei historie som er forbausande lett å kjenne seg att i, full av fine aforismar, språkblomster, kloke onelinerar og masse humor. Og ei forteljing som, sjølv om ho er ålmenn og omhandlar menneska på alle nivå i livet, treff spesielt godt hjå ungdommen. Det passar bra, for etter turné i Trøndelag skal framsyninga bli vist i Den kulturelle skolesekken.

Hjulstad og Mordal spelar overtydande, og denne gongen har Homlung insistert på at det skal spelast på namdaling, ei utfordring dei to tek på strak arm. Hjulstad er den litt romantiske forteljaren, full av pågangsmot og energi, medan Mordal er langt meir leiken, kontrær og vanskeleg å forstå seg på. Saman gjer dei dette til ei vakker lita teateroppleving.

(Meldinga stod i Klassekampen fredag den 1. mars 2019.)

Eit sprudlande brygg

februar 16th, 2019

TEATER


KJÆRE GUD: Ei bøn om godt fiske og lengre sommar, inderleg framført av Mari Lerberg Fossum. FOTO: GISLE BJØRNEBY

«Operetten om Mack»
Hålogaland Teater, Scene Vest
Av Maja Bohne Johnsen i samarbeid med Trond Lie
Idé: Inger Buresund og Yngvar Julin
Regi: Trond Lie
Scenografi: Gjermund Andresen
Komponist: Simon Revholt
Kostyme: Anette Werenskiold
Koreograf: Hege Holte Østbye
Orkesterleiar: Ole-Morten Indigo Lekang
Lysdesign: Øystein Heitmann
Lyddesign: Jim-Oddvar Hansen
Med: Mari Lerberg Fossum, Finn Arve Sørbøe, Helle Ottesen, Ingrid A. Evertsen, Elisabeth Moberg, Anethe Alfsvåg, Jørn Fuller-Gee, Kristian Fr. Figenschow, Reidar Falck Sørensen/Alexander Martinsen, Anna Karoline Bjelvin, Kyrre Vanebo, Mariama Fatou Kalley Slåttøy, Jardar Johansen, Anne Guri Tvedt, Harald Bakkeby Moe, Eirik Risholm Velle/Lars Kristoff og Julie Støp Husby.

Ein familiekrønike om eit bryggerihus dei fleste i Tromsø har eit kjærleiksforhold til.

Folk i Tromsø er glad i ølet og bryggeriet sitt, og uakta kva ein måtte meine om alkoholpolitikk, må ein medgi at Mack-namnet er ein nordnorsk merkevare av dei sjeldne, og ein viktig identitetsberar. Difor er det vel naturleg at bryggeriet måtte få sitt eige syngespel, sjølv om dette både er tekstreklame og promotering av alkohol. Slike pripne haldningar får ein la liggje, og i staden hygge seg med Tromsøværingane i deira hyllest til bryggeriet sitt. For entusiasmen på premieren torsdag synte at dette gjekk heim hjå publikum.

L. Macks ølbryggeri og mineralvannsfabrikk blei skipa av Ludwig Mack alt i 1877, men her skal vi til dei vanskelege åra frå første verdskrigen og fram til 1928. Forfattaren Maja Bohne Johnsen har tatt utgangspunkt i dei verkelege hendingane, men dikta relativt fritt i detaljane. Ho tar til i Tyskland der Maria (Mari Lerberg Fossum), yngstedottera i huset Mack, gjer karriere ved operaen, men gir etter for kjærleiken, og flyttar heim til Tromsø for å gifte seg med sin fars høgre hand, Lauritz Bredrup (Finn Arve Sørbøe). Kort etter dør gamle Mack, Bredrup tek over, og vil bygge ut og mangedoble produksjonen. Det blir satsa og tatt opp store lån, og gjennom ei rekkje tablå følgjer vi familiane Mack og Bredrup, med Tromsøs befolkning, ulike konjunkturar, sviktande fiske, ein restriktiv fråhaldspolitikk og ei veksande arbeidarrørsle som bakteppe. Gjennom ein mangefasettert familiekrønike får vi presentert lokalhistorie, god humor, velkoreograferte dansenummer og flotte og vel framførte songopptrinn med nyskrive og god musikk av Simon Revholt i ei herleg sjangerblanding.

Det er eit stort ensemble, mange sceneskift og ei mengde ulike tablå, men Trond Lie har fått det heile til å gå relativt saumlaust. Spesielt imponerande er dette fordi Gjermund Andresen har laga ein sinnrik og særs illustrerande scenografi som samstundes er temmeleg krevjande av di han nesten er i konstant endring. Det synkrone samspelet mellom regi og scenografi gir framsyninga ein variasjon som sjølve forteljinga saknar. Ho er diverre litt for episodisk og manglar ein del framdrift. Etter den optimistiske starten, kjem vi raskt inn i nødsår der fisket slår feil, bankane går over ende, fråhaldsrørsla er sterk og det er rett nok lov å produsere og selje øl, men ikkje å servere. Bryggeriet er i konstante økonomiske problem, men det skjer lite. Finalen i 1. akt, ein parafrase over Weather Girls’ «It’s raining men», var eit ellevilt og kjærkome brot.

Etter pause tek det seg litt opp, men framleis dreier det seg mest om kampen for å få nok pengar til å betale ølavgifta. Før alt ordnar seg heilt til slutt, først med godvilje frå kreditorar og skjenkeløyve frå bystyret, og så opninga av Ølhallen i februar 1928, det som kanskje blei det viktigaste kulturhuset i Tromsø i mange tiår framover. Det blir ein feiande finale, men vegen fram er i lengste laget.

Trond Lie har hatt ei god hand om instruksjon og timing av det store ensemblet. Mari Lerberg Fossum er strålande i rolla som Maria, og fleire av songane hennar er gripande og inderleg framført. Ingrid A. Evertsen er herleg med sin folkelege og underfundige humor som hushalderska Jensine. Og så må eg få framheve Helle Ottesen som steppa inn for Kirsti Sparboe berre tre-fire dagar før premiere i rolla som enkefru Agnes. Den tok ho på strak arm og med stålkontroll.

(Meldinga stod i Klassekampen laurdag den 16. februar 2019.)


Overtydande Mattis

februar 13th, 2019

TEATER


BUNDE: Hege er bunde til Mattis og bundingen. FOTO: PETER EIDE WALSETH

«Fuglane»
Nordland Teater, Mo i Rana
Av Tarjei Vesaas
Dramatisering: Ole Anders Tandberg og Nils Sletta
Omsett til nordnorsk av Ragnar Olsen
Regi, scenografi og kostyme: Bård Lie Thorbjørnsen
Musikk: Rolf-Erik Nystrøm
Koreografi: Kyuja Bae og Katarina Skår Lisa
Med: Rune Storsæther Løding, Anne E. Kokkinn, Per Bogstad Gulliksen, Johanne Fossheim, Rolf-Erik Nystrøm, Sven Henriksen, Inga Marja Sarre, Madeleine Fredstad Røseth og Cathrine Borkenhagen

Ei ambisiøs framsyning som får fram nye fasettar både hjå Mattis og Hege

Det er Vinterlysfestival i Mo i Rana, og den blei opna med premiere på «Fuglane» av Tarjei Vesaas på Nordland Teater laurdag. Det er ein ambisiøs produksjon med stor fallhøgde, men er blitt ei velspela framsyning som borar djupt ned i sjelelivet til hovudpersonen.

Bård Lie Thorbjørnsen er ein av landets beste scenografar med heile fire Heddanominasjonar og to prisar bak seg. «Fuglane» er debuten hans som regissør, og han har laga ei framsyning som både følgjer narrativet og er tru mot Vesaas, men som også vågar å ta seg god tid og dvele slik at publikum får rikeleg høve til eiga tolking og dikting. Når Thorbjørnsen også har ansvaret for scenografien, og i tillegg lèt musikk og lyd spele ei avgjerande rolle, samt at han har lagt til forsiktig, men vakker koreografi, blir framsyninga også ei audiovisuell oppleving.

På ein stor stein, som for dei som har lese Vesaas, sjølvsagt er relativt flat, følgjer vi syskenparet Mattis (Rune Storsæther Løding) og systera Hege (Anne E. Kokkinn). Mattis er redd lyn og torevêr, ser og tolkar teikn i naturen og tenker djupe, men enkle tankar. Rolla blir tradisjonelt lese som eit forsvar for dei som har litt mindre bagasje, men også som eit sjølvbiografisk uttrykk for kunstnarsinnet. I denne oppsetjinga er det nok mest det første. Rune Storsæther Løding gir oss ei imponerande og intens tolking av Mattis i ei særs tekstrik rolle der han er til stades heile tida, og syner oss alle fasettar ved denne førtiåringen som på same tid er både barn, vaksen og i puberteten. Og han borar langt djupare enn dei produksjonar eg har sett tidlegare. Anne E. Kokkinn gir også nye dimensjonar til Hege som nok er snill, omsorgsfull og overberande, men som det openbert renn over for av og til. Og samspelet mellom desse to er både vart, vakkert og vondt. For når Mattis finn ut at han kan arbeide som ferjemann og ror framandkaren Jørgen (Per Bogstad Gulliksen) til gards, får Hege med eitt eit liv, medan verda blir snudd på hovudet for Mattis.

Musikaren og komponisten Rolf-Erik Nystrøm følgjer handlinga som ein skugge, og med ein sår saksofon kommenterer han det som skjer på scena, eit poetisk og vellukka grep. Men når alle dei andre aktørane lagar lyd og musikk med klaprande steinar og anna, blir lydbildet av og til ganske forstyrrande. For å få rom for dei dvelande scenene, må handlinga stundom bli litt stilisert, og det fører til at nokre roller har fått i minste laget å spele på. Men samstundes gjer dette grepet at Thorbjørnsen held ulike tolkingar heilt opne, spesielt i finalen. Det er eit godt val.

(Meldinga stod i Klassekampen onsdag den 13. februar 2019.)


Kva er sivilisasjon?

februar 12th, 2019

TEATER

SIVILISASJON?: Representerer desse to den høgste form for menneskeleg sivilisasjon? FOTO: TERJE VISNES

«Det latterlige mørke»
Trøndelag Teater, Gamle scene
Av Wolfram Lotz
Omsett og regissert av Jonas Corell Petersen
Scenografi og kostyme: Nia Damerell
Musikk Lasse Marhaug
Lyddesign: Jan Magne Høynes
Lysdesign: Øyvind Wangensteen
Med: Ida Cecilie Klem, Håkon Ramstad, Kenneth Homstad, Ragne Grande, Janne Kokkin og Hans Petter Nilsen

Ei utfordrande og delvis utmattande framsyning som verkeleg gjer noko med deg slik godt teater skal gjere.

For fem år sia skreiv den unge tyske dramatikaren Wolfram Lotz dramaet «Det latterlige mørke» som i forteljinga kviler godt på Joseph Conrads kortroman «Heart of Darkness» frå 1899 og Francis Ford Coppolas film «Apocalypse Now» frå 1979, båe sterkt politiske og opptekne av sivilisasjonsprosjektets mange motseiingar. Joseph Conrads roman frå ein ekspedisjon på Kongoelva, var, trass i seinare påstandar om rasisme, medverkande til at den belgiske Kong Leopolds private koloni «Fristaten Kongo», eitt av dei mest brutale og inhumane imperialistiske prosjekt som har eksistert, blei avvikla få år etter. Og Francis Ford Coppolas prisvinnande film om ein tilsvarande ekspedisjon opp Nùngelva og inn i Kambodsja under Vietnamkrigen, er blitt ikonisk og ein av dei viktigaste antikrigsfilmane som er laga. Med dette som bakteppe, har Wolfram Lotz tatt forteljinga vidare til Afghanistan. Og i tillegg til Conrad og Coppola, er her attkjennelege element frå både Samuel Beckett og kanskje særleg frå Eugène Ioenscos meir humoristiske, absurde teater Nå har Trøndelag Teater sett opp stykket i regi av Jonas Corell Petersen, og det er blitt ei framsyning som er både utfordrande og delvis utmattande, men samstundes særs godt teater.

Vi blir med den tyske kommandørsersjanten Oliver (Håkon Ramstad) og assistenten hans, Stefan (Kenneth Homstad) på ei reise opp ei fiktiv elv (som eigentleg er eit fjell) i Afghanistan på leiting etter den galne offiseren Deutninger (Ragne Grande) som har forskansa seg langt inne i jungelen. Men først skal vi til ein tysk rettssak der Ultimo (Ida Cecilie Klem), med diplomstudium i pirateri (ja, du las rett) frå Mogadishu, freistar å forsvare seg mot tiltalen om at ho og kameraten Tofdau har borda eit tysk lasteskip. I ei humoristisk metaform fortel ho den ganske absurde historia si der ho spelar uhemma både på suffli og sal. Men så er vi med eitt i Afghanistan og følgjer Oliver og Stefan, som i brautande militær framferd tek seg opp den fiktive elva. Det er ei reise som er vel så mye mental som fysisk. Undervegs møter dei mangt og mykje, og den eine absurde situasjonen blir avløyst av den neste, toppa av møtet med Reverend Carter (Hans Petter Nilsen), som gjer ein herleg parodi på ein misjonær.

Framsyninga har eit utal referansar til likt og ulikt, og absurde hendingar og situasjonar står formeleg i kø. I utgangspunktet er her masse humor, men etter kvart utfordrar regissøren oss med dvelande ubehag. I ein sju minutts sekvens sit vi i stummande mørke, medan vi blir bombarderte med Lasse Marhaugs intense musikk og lyd. På premieren var det ein publikummar som ikkje greidde å halde seg lenger, og som måtte sjekke mobilen, berre for straks å oppdage at han med det lyste opp heile salen, og difor klappa att telefonen like raskt som han var opna. Slik blei publikum ein ufriviljug, men særs viktig kommentar til oppsetjingas problematisering av kva som er kultur, danning og sivilisasjon. Det er nesten så ein skulle tru opptrinnet var programmert.

Jonas Corell Petersen har fleire slike utmattande scener, akkurat så mykje for lange at dei kan få publikum til å bli aktive deltakarar. Og etter det stummande mørket, som var langt frå latterleg, kom det meir alvor, for nå er vi på veg djupt inn i jungelen. Nia Damerells juleglitteraktige scenografi endrar karakter og blir dystrare, og eit hestekadaver som blir piska i det uendelege får nok ein gong ubehaget i salen til å vekse.

Når det heile går mot slutten, den galne offiseren er funne, og vi lurer på kva opninga med dei to somaliske piratane hadde med dette å gjere, dukkar den andre piraten, Tofdau (Janne Kokkin) opp. Han fall i havet og forsvann under bordinga, men det synte seg at havet ikkje berre var tomt for fisk, men også for vatn (!), så han har like godt spasert på havets botn heilt til Afghanistan.

Det er eit strålande opplagt ensemble som framfører stykket, og særleg er samspelet mellom Håkon Ramstad og Kenneth Homstad ei oppleving i seg sjølv, brautande og naivistisk på same tid. Nia Damerells scenografi er både illustrerande og mangefasettert, og samstundes det ein kan kalle det stygges estetikk. Og i botn av heile framsyninga ligg ein kraftig sivilisasjonskritikk der det er eit særs ope spørsmål kva for kultur som representerer humanisme og sivilisasjon. Oppsetjinga får meg til å tenkje på svaret som er tillagt Mahatma Gandhi då han ein gong blei spurt av ein journalist kva han meinte om vestleg sivilisasjon. Etter å ha tenkt seg om, svara Gandhi: Det ville ha vore ein god idé!

(Ei litt kortare utgåve av denne meldinga stod i Klassekampen tysdag den 12. februar 2019.)

Tid for handling

februar 5th, 2019

TEATER

APPLAUS ELLER BUING: Det går heftig for seg på folkemøtet om byens kurbad. FOTO: TINGH

«En folkefiende»
Teatret Vårt, Arbeideren, Ålesund
Av Henrik Ibsen
Tilrettelagt av Philipp Stengele i samarbeid med ensemblet, Linn Pettersen og Cecilie Lundsholt
Regi og konsept: Philipp Stengele
Scenografi og kostyme: Freya Busby
Med: Inga-Live Kippersund, Hedda Sandvig og Elisabet Topp

Ei humoristisk og sterkt komprimert framsyning som eg trur vil treffe tenåringsmålgruppa.

Teatret Vårt held fram med å presentere klassikarane for eit yngre publikum. I 2016 sette dei opp William Shakespeares «Othello» for tenåringar, og året etter var det «Hamlet» for seksåringar. Båe produksjonane fekk Heddanominasjonar. Nå har dei tatt for seg «En folkefiende» av Henrik Ibsen, og tilrettelagt det for ungdom frå 13 år og oppover. Som i «Othello» er det Philipp Stengele som har gjort tilarbeidinga og har regien, og i ein ganske komprimert einaktar på berre fem kvarter har han greidd å få med seg det meste, å vere ganske tru mot Ibsen, og samstundes treffe målgruppa.

Dei fleste som i ung alder les eller ser «En folkefiende» blir gripne av den sanningssøkande og kompromisslause badelegen Tomas Stockmann som oppdagar at vatnet er forureina og som vil gjere noko med det. Så møter han uventa motstand både frå broren Peter, som er styreleiar for badet og byfogd, og frå det som skulle vere ei fri presse, men som lograr villig for makta. Her skreiv Ibsen om ein miljøvernar og ein varslar alt i 1892! Men med ei slik tolking, blir avslutninga av dramaet litt uforståeleg når Tomas endar opp som ein gal elitist som meiner at han åleine veit og at den sterkaste er den som står mest åleine. Stengele har laga ein ny vri på dette. Når vi kjem til finalen og Tomas går frå konsepta, står Petra, dotter hans, fram som ein representant for ungdomen og framtida, og avsluttar med replikken: – det er tid for handling. Kanskje ikkje heilt Ibsen, men ein heilt grei vri som går rett heim hjå publikum.

Ibsen skreiv opphaveleg «En folkefiende» som ein komedie, og mange har freista å spele stykket slik, men få har lukkast. Stengele får det til. Han nyttar berre tre aktørar, alle kvinner, til å spele heile sju roller. Elisabet Topp, Hedda Sandvig og Inga-Live Kippersund vekslar på rollene, og er alle tre innom dei fleste, samt at dei nokre gongar unisont framstiller same person, som i ein herleg og ganske komisk framstilling av svigerfaren, Morten Kiil, som eit troll med tre hovud. I ein enkel scenografi av tomme ølkasser som er lette å ommøblere, blir dramaet spela ut som ganske fysisk teater, i stort tempo, og med akkurat passe overspel til få fram komikken utan å misse innhaldet. Ein skulle tru det ville vere vanskeleg å henge med i kven som var kven, men det er det faktisk ikkje. Og at oppsetjinga spelar aktivt på publikum som del av møtelyden, eller den kompakte majoritet, gjer at innlevinga og konsentrasjonen blir større hjå ungdommane i salen.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 5. februar 2019.)

Ei skikkeleg trønderskrøne

januar 29th, 2019

TEATER

PÅ GALEIEN: Ynglingen Peter Wessel (Lisa Tønne) på veg til København for å gjere det store. FOTO: ERIKA HEBBERT

«Tordenskjold – alle tiders trønder»
Trøndelag Teater, Hovudscena
Av Mads Bones og Olve Løseth
Musikk: Kyrre Havdal
Regi: Mads Bones
Scenografi: Katja M. Ebbel Fredriksen
Kostyme: Christina Lovery
Lysdesign: Eivind Myren
Koreograf: Belinda Braza
Kapellmeister: Åsmund Flaten
Med: Lisa Tønne, Mari Hauge Einbu, Olve Løseth, Silje Lundblad, Øyvind Brandtzæg, Ingrid Bergstrøm, Dag Ingebrigtsen m.fl.

Eit oppkome av sjølvironi, absurditetar, gags, ordspel og god musikk.

Heldig er Trøndelag Teater som har trioen Mads Bones, Olve Løseth og Kyrre Havdal i sin midte. I fjor skreiv dei ein song som skapte folkeleg entusiasme for ei fylkessamanslåing(!), og bak seg har dei alt fleire lausslopne og humoristiske teaterproduksjonar, toppa av den årvisse spelparodien «Slaget på Testiklestad». Nå har dei kasta blikket på sjøhelten Peter Wessel Tordenskjold og laga ein musikal dei kallar ein «skrønike», ei regelrett skrøne der historia om Tordenskjold er meir ei orsaking for å kunne lage den ultimate Trondhjæmsmusikalen enn å vere biografisk korrekt.

Det er ei storslått og påkosta framsyning der korkje teateret eller forfattarane har spart på noko. Og her ligg også den einaste innvendinga, for i iveren etter å finne gode poeng, er dei nok blitt litt ukritiske, samt at det er eit ope spørsmål om suppa, eller trøndersodden, dei serverer, er kokt på Tordenskjold eller ein spikar. Historia er tunn, men la det liggje for alt det andre er oppfinnsamt, underhaldande, humoristisk, og faktisk også fylt med masse kritisk undertekst.

I utgangspunktet følgjer vi den fjorten år gamle Peter frå han rømmer med kongen i 1704, tar sjøkrigsutdanning, blir helt og adla, og døyr i duell i 1720. Men det meste er fri dikting, for her skal det vere skråblikk på nærast alt og alle i stiftsstaden frå Olavskulten, Adrian Posepilt, Thomas Angell og til Rita Ottervik og Liv Ullmann. Det var nesten berre Hjallis som mangla.

I Mads Bones’ regi er det trass omfang og lengde, likevel blitt ei forbausande stram framsyning. Katja M. Ebbel Fredriksens scenografi er omfattande og fargerik og tek oss til kloster, kryptar, krigsskip og kongens København i saumlause skift. Kyrre Havdals musikk sit som eit skot, song- og dansenumra er storslagne og spektakulære, timing og spel er framifrå, og ein del av rolletolkingane er humoristiske perlar på særs høgt nivå, som Silje Lundblads parodiar på kong Karl XII og Rita Ottervik, Øyvind Brandtzægs treffsikre kong Frederik IV, Ingrid Bergstrøms Gyldenløve og Liv Ullmann samt Olve Løseths kaptein Alfahann (Sabeltann) og ultrafeminine Thomas Angell. Mari Hauge Einbu gir ei solid tolking av Live, Peters livslange venn og fortrulege og ein fornuftas moderator. Og midt oppi det absurde kaoset finn vi Lisa Tønne med lauspenis og svak skjeggvekst som den perfekte Tordenskjold. At ho er ein dyktig komikar er vel kjend, men her syner ho skodespelarkunst av høg klasse.

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 29. januar 2019.)


Poesi og ironi

januar 29th, 2019

TEATER

SJØLVIRONI: I fantasibunadar som overgår det meste, gir Siren Jørgensen, Sandra Kolstad og Ane Skumsvoll oss nærgåande innblikk i livet på landet. FOTO: GRETHE NYGAARD

«Verda er ein skandale»
Haugesund Teater, Stord kulturhus
Fritt etter Agnes Ravatns «Verda er ein skandale»
Dramatisering og regi: Toril Solvang
Scenografi og kostyme: Marcus Olson
Lysdesign: Sofie Anderson
Lyddesign: Stig Morten Sørheim
Komponist og musikar: Sandra Kolstad
Med: Ane Skumsvoll, Siren Jørgensen og Sandra Kolstad

Ei dramatisering som gir nytt innhald til omgrepet «gøy på landet».

Alt frå Agnes Ravatn som ung journalist tok til med sine satiriske og sjølvironiske skråblikk på alle mogelege kvardagsfenomen, vann ho seg ein stor lesarskare. Etter kvart er det også blitt sju bøker, fleire av dei med bakgrunn i avisartiklane. Romanen «Fugletribunalet» frå 2013 blei dramatisert av Det Norske Teatret i 2015, og hausta mange lovord. I løpet av tre veker er det nå premiere på dramatisering av to til av bøkene hennar. Først ute var Haugesund Teaters «Verda er ein skandale» på Stord fredag.

I samband med nedkomstpermisjon for nokre år sia, vel Agnes Ravatn og sambuaren hennar å flytte frå alt det kjende i Oslo for å bu eit halvår, – og berre eit halvår, i huset til sambuarens besteforeldre i Valevåg i Sveio, lengst sør i Hordaland. Huset har stått tomt i tjue år, har ikkje bad, vatn eller kjøkken, mobildekninga er elendig, og internett er eit ukjent omgrep. Med mye dugnadshjelp blir det etter kvart leveleg. Og trass i mange nærast uoverstigelege problem og utfordringar for dei to urbaniserte vestlendingane, viser det seg at plassen byr på kvalitetar dei ikkje visste at dei sette pris på. Ein av dei viktigaste synte seg å vere naboane, lyrikaren Einar Økland og kona hans, Liv Marit.

Dette friviljuge, og tidsavgrensa eksilet, som nå går på ørtande året (!) resulterte i ei rekkje artiklar i Dag og Tid, og etter kvart den vesle essaysamlinga «Verda er ein skandale». Det er ei fornøyeleg lita bok om kvardagen og livet på landet, med det vanlege Ravatnske ironiske skråblikket, men med ein djupt alvorleg undertekst der Einar Øklands klokskap, aforismar og underfundige onelinerar spelar ei stor rolle.

Ein skulle tru det var ei umogeleg oppgåve å dramatisere denne boka, men Toril Solvang har greidd det ved å lage eit sjølvstendig kunstverk, relativt tru mot Ravatns historie, og ikkje minst hennar univers, men som likevel absolutt står på eigne bein. Det er sjølvsagt blitt ei humoristisk framsyning, men enormt mangefasettert både i uttrykk og spel, ei visuell oppleving, og samstundes særs god underhaldning.

Toril Solvang, som også har ansvar for regi, har vald ei presentasjonsform der tre skodespelarar, Ane Skumsvoll, Siren Jørgensen og Sandra Kolstad, alle tidvis er «eg», det vil seie Agnes Ravatn som eit gresk kor som utfyller kvarandre, samstundes som dei også går inn i andre roller. Marcus Olson har laga ein scenografi som er ei slags mosegrøn og særs illustrerande eng med nokre enkle møbel og tittelen i store bokstavar som kan gjerast om til anagram. Men det er kostyma hans som er fantastiske. Her har Solvang og Olson blanda Ravatns univers med Lisa Lies, og det er blitt ein særs heldig kombinasjon som også gjennomsyrar heile framsyninga.

Det heile opnar med at dei tre presenterer seg og bunadane sine, kor dei kjem frå og historia, og med det set dei standarden for humoren, sjølvironien, det lausslopne, det fargerike og litt burleske. Så går dei vidare til dei anekdotiske forteljingane om livet på landet, framført sikkert og med god timing. Dei tre utfyller og står godt til kvarandre. Siren Jørgensen er frå nabokommunen, kan både språk og kodane, og er den som er mest Agnes. Ane Skumsvoll er Einar Øklands alter ego, og syner nok ein gong kva for kjemperegister ho har, når ho etter spørsmålet, kva er det som er pinleg, framfører eit ellevilt rapnummer som får salen i ekstase. Og dei mange tablåa blir bundne vakkert og lyrisk saman med musikk og song skriven og framført av Sandra Kolstad, ein dyktig songar og musikar som nå også overtydde som skodespelar.

Med bakgrunn i postulatet i framsyningas tittel har Toril Solvang skrive inn tre monologar, framført heilt ulikt, men der innhaldet er kva som gjer verda til ein skandale. Det er eit forståeleg ønske om å skape eit illusjonsbrot, men det blei i staden litt påståande teater, og såleis ikkje heilt vellukka.

«Verda er ein skandale» er blitt eit fyrverkeri av ei framsyning, vakker, velspela, ironisk poesi på sitt beste, og ei oppsetjing som gir nytt innhald til omgrepet «gøy på landet».

(Meldinga stod i Klassekampen tysdag den 29. januar 2019.)

Skriven i stein?

januar 28th, 2019

TEATER


KEISEMD: Fornuftsekteskap med ein middelmåtig nerd gir lite innhald. FOTO: THOR BRØDRESKIFT

«Hedda Gabler»
Den Nationale Scene, Store scene
Av Henrik Ibsen
Regi og bearbeiding: Anne-Karen Hytten
Scenografi og kostyme: Milja Salovaara
Komponist: Nils Økland
Med: Stine Robin, Kim Jøran Olsen, Sissel Ingri Tank-Nielsen, Kamilla Grønli Hartvig, Gerald Pettersen og Kristoffer Sagmo Aalberg

Ei ganske overflatisk og litt for tydeleg framsyning som er langt frå å gi noka ny forståing.

Hedda Gabler er ei av verdsdramatikkens mest gåtefulle roller, ei livstrøytt ung kvinne som har inngått eit fornuftsekteskap med den relativt middelmåtige akademikaren Jørgen Tesman, og som i rein keisemd driv eit intrigespel ho ikkje forstår konsekvensane av, og som til slutt fell for eige grep. Det som gjer dramaet så fascinerande er at Henrik Ibsen legg opp til så mange ulike måtar å forstå Hedda og hennar val på. I Anne-Karen Hyttens regi på Den Nationale Scene i Bergen er det ikkje gjort anna enn overflatiske forsøk på å tolke og forstå, og framsyninga blir som eit fortetta og litt hektisk resymé av intrigen i «Hedda Gabler». Vi får vite kva som skjer, men er aldri nærleiken av noka forståing av kvifor.

I Milja Salovaaras mørke og noko dystre scenografi, og med relativt tidlause kostyme, har ho freista å gjere både intrige og tematikk uavhengig av tid. Og i Anne-Karen Hyttens bearbeiding, er språket modernisert for vidare å understreke det ålmenne. Det er greie og gode val, men verre er det at framsyninga er blitt så fortetta, og sceneskifta skjer så kjapt og umotivert, at det på eine sida kan bli vanskeleg å henge med, og at det i tillegg blir lite rom for spel, dveling, innsikt og forståing. Når Brack (Gerald Pettersen) fortel at Eilert Løvborg (Kristoffer Sagmo Aalberg) har skote seg og vil kome til å døy, blir det nærast berre tatt til etterretning før dei hastar vidare i handlinga. Og når så mye skal inn på så kort tid, blir fleire av aktørane overtydelege sjablongar. Dette går særleg ut over Jørgen Tesman (Kim Jøran Olsen) som er blitt ein karikatur av ein nerd, og Thea Elvsted, Heddas rake motstykke, (Kamilla Grønli Hartvig) som ikkje får rom til å spele ut kjenslene sine.

Hedda er ei kvinne med mange andlet og sider, og det er det uavklåra og dualismen i henne som gjer ho både spennande, nesten mytisk, og fascinerande som tolkingsobjekt. Stine Robin er god og trygg i rolla, og gir oss ei ganske skjør Hedda som spelar ut det gåtefulle på eit vis som både trollbind og forvirrar dei tre mennene som alle er belarar på ulike vis, men det skjøre gjer samstundes at ho også mistar mye av makta over dei. Nokre av scenene med Brack er ganske fornøyelege, og i møta med Løvborg er det teikn til intensitet. Men så skal alt bli så øydeleggjande tydeleg, som der Ibsens seksuelle undertekst til dømes blir reine overgrep, og finalen der scenografien presenterer ei fatalistisk Hedda med ein lagnad skriven i stein.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 28. januar 2019.)

Draum eller livsløgn

januar 14th, 2019

TEATER


FAR OG SØNER: Alt er berre løgn og fasade, men det vil dei ikkje innsjå. FOTO: TINGH

«En handelsreisendes død»
Teatret Vårt, Molde
Av Arthur Miller
Omsett av Michael Evans
Regi: Christoffer Berdal
Scenografi og kostyme: Thomas Bjørnager
Lysdesign: Finn Landsperg
Med: Per Egil Aske, Johanna Mørck, Lars Melsæter Rydjord, Kasper Skovli Botnen, Terje Hartviksen, Bjørnar Lisether Teigen, Hugo Mikal Skår og Sara Fellman

Velspela og intenst, men med noko forvirrande regi og scenografi

Med ein dysfunksjonell familie som mikrokosmos og den store altomfemnande amerikanske draumen om rikdom og suksess som bakteppe, er Arthur Millers «En handelsreisendes død» frå 1949 eitt av dei mest ikoniske amerikanske drama. I vårt meir egalitære samfunn har stykket lenge hatt mest akademisk interesse, men med den veksande brutaliseringa av arbeidslivet og den aukande hangen til privatisering og kortsiktig rikdom, er diverre tematikken meir aktuell enn nokon sinne også her heime. Willy Loman (Per Egil Aske) er 63 år, handelsreisande, og klamrar seg til ei gedigen livsløgn. Han ser tilbake på ein suksess han aldri har hatt, og mot ei framtid han aldri vil få. Heime held kona Linda (Johanna Mørck) fortet, glattar over det meste, og sjølv om ho nok ser sanninga, vågar ho aldri å vedgå henne. Sonen Happy (Kasper Skovli Botnen) er glatt og tilpassingsdyktig, og let løgnene få leve i fred, medan eldstesonen Biff (Lars Melsæter Rydjord) er den einaste som verkeleg ser og innser, som freistar å ta eit oppgjer, men som aldri får det til. Det er ein familie på veg mot helvete, og spørsmålet er aldri korleis det går til slutt, men kva som skjer undervegs.

Miller skreiv stykket i eit tilbakeskodande perspektiv der vi gjennom Willy Lomans indre får stadige flashbacks frå alt det store som ikkje var. Gjennom denne vekslinga mellom fortid og nåtid nøstar Miller opp historia og med fine dramaturgiske grep brettar han ut bit for bit der det etter kvart også ramlar skilsetjande skjelett ut av skapet.

Regissøren Christoffer Berdal og scenograf Thomas Bjørnager har laga ei oppsetjing der dei mange sceneskifta stundom skjer så kjapt og saumlaust at det kan bli både episodisk og tidvis uforståeleg. Presentasjonen er eit tett og ganske velspela kammerspel der det aller meste skjer i heimen hjå Loman. Når Bjørnagers scenografi i hovudsak illuderer ein lekker hotell-lobby, blir det difor ikkje berre forvirrande, men heilt malplassert. Willy Loman har ikkje lukkast i noko, og bur i eit nedslite hus i eit trist nabolag, medan scenografien syner oss eit smakfullt designinteriør.

Trass i manglar ved regi og spesielt scenografi, kan ein gle seg over intenst og godt spel, særleg mellom dei fire familiemedlemmane. Per Egil Aske gir ei særs truverdig tolking av den forblinda mannen som nektar å innsjå noko som helst. Johanna Mørck er overtydande som mora som greier å halde det meste i hop, og Lars Melsæter Rydjord syner eit stort og imponerande kjensleregister i den vanskelege rolla som Biff.

(Meldinga stod i Klassekampen måndag den 14. januar 2019.)